= COSMOGLOTTA =
Oficial organ del Occidental-Union
Consacrat al developation, propaganda e aplication de
Lingue International Occidental
Redaction e Administration: Postlach 10, Mauer bei Wien, Austria.
Annu IX Nr 3 May, Junio 1930 Numeró 70
Contene: Glacial Cosmologie, de E. Pigal, pg. 45. - Interlinguistic
cronica, pg. 55. - "Ne fa vos risibil!", pg 64. - Subventiones al
Occidental-Union, pg. 66. - Propaganda per OdW, pg. 66 - Annex: Imágine
al págine 50.
GLACIAL COSMOLOGIE
'''Introduction.''' Li occidentalistes save que Hans HOERBIGER,
senior-chef de Hoerbiger & Co, firma de ingenieros por construction
de machines in Mauer bei Wien, Honor-Presidente del Occidental-Union e
provisori Presidente de su Senate, es li autor del «Welteislehre» (WEL,
Glacial Cosmologie: GC), cosmogeofisical teorie (relatent Cosmogonie,
Geologie, Meteorologie e afin scienties).
Anteyan idistes inter nor letores conosse li tractate in Ido de E.
Pigal: «La Glaciala Kosmogonio, Koncepto di Kosmotekniko», editet in
1921 del Sved Ido-Editoría. Tis de nor abonnates, queles ancor ne
conosse ti Ido-brochura, printat in 16 compress-págines, posse reciver
it (Junt con curt grammatica) gratuitmen del Administration de
Cosmoglotta. Li autor prepara un Occidental-edition revidet e augmentat
de ti brochura, quel va aparir bentost.
De láter de letores de nor revúe noi plur vezes recivet li invitation
inserter anc in Cosmoglotta un sinoptic exposition del Glacial
Cosmologie de nor estimat mecen, de quel li filio Ing. Johann Robert
Hoerbiger, director del expositura del firma Hoerbiger & Co in
Düsseldorf, anc es bon conosset e apreciat de nor coidealistes pro su
grand merites por Occidental. Il es coautor del brochura trilingual:
«Via al lingue de europan intercomprension», editet de Cosmoglotta 1926,
e cardinal iniciator e promotor del libre «Occidental, die
Weltsprache», editet de Franckhsche Verlagshandlung, Stuttgart 1930.
Ma in prim pro esser convictet pri li universal importantie del
genial ovre de Hanns Hoerbiger por li futur developation del
natur-scienties,
-46-
noi con apart joy satisfá li desir de multes de nor letores presentar
in Cosmoglotta li cardinal teses del Glacial Cosmologie, anc esperante
que per ti unesim publication in Occidental, lingue immediatmen
comprensibil a omni erudites, li ovre de vive del venerat
honor-presidente del Occidental-Union va trovar ulterior interessates
trans li límites de german landes.
Comprensibilmen li sequent curt noticies enciclopedic posse dar
solmen superficial informationes pri li grandios edificie del teorie.
Por convicter li exact natur-scientistes, precipue li specialistes del
astrofisica, quel scientie formal li fundament del cosmogonie e geologie
de Hoerbiger, es preparat in altri loc li publication de un voluminosi
tractate con detalliat matematic analises e grafic demonstrationes
fundat sur recent observationes astronomic e geofisical.
In céteri noi fa atenter li letores del german lingue al serie de
libres pri «Welteislehre» editet in Germania. Ples demandar gratuit
prospectes del Administration de Cosmoglotta.
Yo ne posse cluder li present pre-nota sin mentionar que Senior Karl
Janotta, Secretario del Central Oficie del Occidental-Union, sam quam in
omni redactional labores, ha auxiliat me anc in li sequent desfacil
scientic articul per su rich experienties in nomenclatura e diction
international. E. Pigal.
'''1. Fundamental teses.''' Li término Glacial Cosmologie caracterisa
li idé que li glacie lude un remarcabil rol in li cosmic evenimentes.
Li glacie, i.e. li solid aqua trova se in li cosmo in tre divers formes e
grandores: del subtil polve quel forma li cirronubes til li grandore de
planetes.
Ad duesim, li GC atribue grandissim importantie al resistentie del
cosmic medie (interplanetari e interstellari materie) contra li movement
del cosmic córpores.
Li triesim fundamental tese del GC relate li lege del gravitation.
Secun Newton li gravitation de un masse es invers proportional al
quadrate del distantie; ergo it es null solmen in infinitum. SEcun
Hoerbiger li efect gravitativ de un córpor extinte ja in finit
distantie; p. ex. li radie del solari gravitation have minu qual li
centuplic del distantie de Neptune. Pro ti restrictet extension del
campes de gravitation, inter li stelles in general ne existe un
atraction. Li motiones del stelles es pro to pur fenomenes de inertie,
causat per li impuls del explosion ex un matrin stelle.
-47-
Li scientie in principie ne contesta li duesim e triesim fundamental
tese del GC. Li diferentie es solmen quantitativ. Li astronomes calcula
li órbites (vias) del celest córpores con suposition de un vacui spacie;
on ne atribue un observabil efect al medie. Ma li GC suposi un tam
grand resistentie del medie, que it adver es plu micri quam li usual
ínprecisiones de observation, e que it támen in li curs de milliones e
milliardes de annus changea li órbites del planetes e satellites in un
tam grand mesure, que per to eveni catastrofal fenomenes sur ti
córpores.
Un principal caracterisation del GC do consiste precipue in li unesim
fundamental suposition del cosmic glacie, per quo li nómine Glacial
Cosmologie es justificat.
Li GC divide li materie del cosmic córpores in du classes: heliodic e
neptodic. Li «heliodic» materie (de grec «helios»: sole) es metalles e
minerales in statu solid o liquid; li altri materie es aqua, quel in li
cosmo trova se in form de glacie. Ti ci córpores es nominat «neptodes»
(de latin «Neptunus»: deo del mare, aqua).
Malgré que noi ha dubitat til nu null moment que li visage del terre
esset format ne solmen plutonic, i.e. per li action del magma, noi
comprende ad unesim per li convictiv reflexiones de Hoerbiger li
ínsuficentie del doctrine quel vole explicar li genese del munde solmen
per plutonisme. It es necessi fundar ne solmen li geologie ma anc li
cosmologie sur un just union del plutonisme con neptunisme.
'''2. Gigantic stellari masses.''' Un ulterior fundamental tese del
GC es li existentie de gigantic stelles li masses de queles es egal mem a
200 000 000 solari masses, con diametre egal al diametre del órbite de
Mars, o circa 3 astronomic unités (i.e. li triplic distantie inter Terre
e Sole). Gigantic stelles con sam volúmine ja es conosset, p. ex. Mira
Ceti con 3,3 e Beteigeuze con 2,65 astronomic unités in diametre.
Secun teoric deductiones de Eddington mem gigantic stelles posse
haver un masse ne plu grand quam 50 soles por restar stabil; nam li
pression de radiation in li interiore de un stelle distrae li masses plu
grand. Ergo li medial densore
-48-
de un gigantic astre quam Mira Ceti es solmen 1/600 000 de aqua, i.e.
egal al densore del terrestri atmosfere in altore de 40 til 50 km.
Hoerbiger contesta li realitá de stelles con tam minimal densore. Secun
recent explorationes de Struve li masse del sistema de spectroscopic
duplic stelles 27 Canis major es egal a 950 soles. Ti grand númere es in
contradiction al hipotese de Eddington. Observation e calculation do ne
posset constatar exactmen li superior límite de stellari masses.
Li gigantic stelles del GC es discussibil scientificmen ne solmen secun lor volúmine, ma anc secun lor masse.
'''3. Motores del cosmo.''' Du species de fortie es li condition del
ritme del etern curs circulari in li cosmo: (1) li colectent gravitation
del cosmic córpores movent in li resistiv medie e (2) li distraent
fortie explosiv del vapor formant se durant li contact de aqua con
calore.
'''4. Genese del planetari sistema.''' In li hodial constellation
Columba, i.e. in li antiapex del propri motion del Sole, e in un
distantie de plu quam 200 00 luce-annus trovat se ante circa tri
milliard annus un gigant stelle con un masse de adminim 200 000 000
soles. In ti gigant con alt temperatura ha penetrat un altri stelle, plu
micri, frigidat e aquosi, con un masse de circa 40 000 soles. Per li
contact de ti ci frigid stelle con li caloros gigante format se un
mantelle de scorie circum li irruptente, quel poy explodet per li extrem
tendet vapor interim nascet. Ti nube de vapor pussat in li cosmic
spacie anc un grand parte del gigante. Li eruptet masses queles ha
escapat del atraction del matrin stelle, successivmen ordinat se al
futuri planetari sistema, finalmen translatente con un velocitá de 20
km/sec vers li constellation de Lyra e Hercules, li hodial apex (scope
de motion) del Sole. Li momentes de revolution e rotation del planetes e
satellites e del rotation del Sole sam quam li propri motion del tot
sistema have lor orígine in li impulse de explosion del matrin stelle.
Secun li cosmogonie de Hoerbiger li planetes ne es filies del Sole e
li satellites ne es filies del planetes, quam Laplace ha imaginat in su
nebulari hipotese. Secun li GC li planetes e satellites es fratres
nascet quasi simultanmen per li explosion ex li gigante.
-48-
-49-
Li masse del Sole devenit tam grand, pro que it es situat in li
centre de gravitation del sistema e pro que per li efect del resistent
medie, plu dens durant genese, li Sole successivmen devorat li majorité
de su fratres circulant circum li centre de gravitation.
Suposiente que li trabantes ne es partes separat del central córpor
per li centrifugial fortie, Hoerbiger posse explicar anc li orígine del
tal-nominat «irregulari satellites», queles have órbites in un plan tre
inclinat al equator de lor planetes e queles have revolutiones mem
retrograd o anc altri «anomalies».
'''5. Du galaxes''' (lactei vias). Li grand parte del heliodic masses
del garbe de explosion ha escapat anc del gravitation del nascent Sole.
Li max lontan inter ti fugientes hodie have un distantie de 50 000
luce-annus del Sole. Ti sistema de micri stelles have un expansion con
un velocitá de presc 5 km/sec e es identic al sideric galaxe del GC. Su
proximissim e grand objectes es visibil per telescope. Pro to Hoerbiger
ha dat a ti sistema de heliodes anc li nómine telescopic galaxe. Su
cardinal plan es situat circa in li solari translation.
Un altri formation quel nascet simultanmen, es li glacin galaxe (o
cometari galaxe). To es li band hodie visibil per nud ocul e generalmen
conosset sub li nómine «lactei via». It ha format se ex li vapor
aparient pos li genitori explosion. Li anellari nebul p.ex. in Lyra es
un formation de egal specie quam nor glacin galaxe. On vide ta anc li
central stelle quel ilumina li anelle.
Secun li GC solmen li sideric galaxe consiste ex mult, lontan
córpores self-lucent, contra que li glacin galaxe es un anelle de glacin
córpores reflectent li luce del Sole. Li glacin galaxe es situat circum
li planetari sistema, ma it ne have un revolution. Su interior diametre
es egal circa a 100 distanties inter Neptune e Sole (i.e. exter li
sfere del solari gravitation) e li exterior diametre es li duplic til
quadriplic del interior tel. Ma li sideric galaxe, mult plu lontan,
extende se mem til in li interstellari spacie. Li du galaxes participa
al solari translation, e lor cardinal planes have un inclination de
circa 17° un al altri.
-50-
Li órbites de planetes circulant in un interstellari medie have li
tendentie erecter se vertical contra li propri motion del central
córpor. Li ecliptica (plan del planetes) hodie ja have un inclination de
circa 60° contra li solari translation. Li órbite de Triton, li
satellite de Neptune, ja atinget 90° contra li apex del sistema. Ma li
sideric galaxe, quel nequande participat al circulation, es situat presc
in li original plan proxim li apex.
'''6. Glacin corn.''' Frenat per li resistentie del cosmic medie, li
micri córpores del anterior parte del glacin galaxe plu multmen quam li
grand Sole es retardat in lor translation. Li distantie inter ili e li
Sole pro to deveni sempre plu micri. Ili a part penetra in li sfere del
solari atraction e finalmen ili cade in li central astre. Pro li special
situation del galactic plan al Sole e al translation del sistema e pro
li divers efect del resistent medie a divers grandores de córpores, li
fines del trajectories del cadent glacin córpores have li form de un
cone o corn (vide li schematic image ci juntet).
'''7. Planetes.''' Li exterior, grand planetes Júpiter, Saturn, Úrano
e Neptune in li curs del annu-milliardes constructet se ex galactic
glacie; solmen lor nucleos es heliodic.
Mars have un ocean profund de circa 400 km. Li superficie de ti ocean
sin rive, es congelat; li «canales» de Mars es inundationes de aqua
along fracturas del glacin cruste.
Anc li Lune del terre es circumdat per un ocean ja rigid e profund de plu quam 200 km.
'''8. Transneptunian planetoides.''' Inter li ecliptica (plan del
órbites del planetes) e li glacin galaxe es situat un zone de
transneptunian glacin planetoides, de u veni li cometes e li satellites
del exterior planetes. Li caude de comet consiste ex glacin polve nascet
per congelation del vapor quel per li solari radiation ha exhalat del
descompact cap.
'''9. Filant stelles''' es glacin córpores lucent per reflectet luce
del Sole e passant exter li terrestri atmosfere. Solmen li meteores o
bolides consiste ex heliodic materie e es visibil per li ardore de
compression del aer durant lor cadida a terre.
-51-
'''10. Solari macules''', facules, protuberanties ecorona es causat
per li vapor formant se de glacin córpores cadet in li Sole. Li regulari
variabilitá local e temporal del fenomenes sur li Sole es in strict
corelation al position del glacin corn e al curs del grand planetes.
'''11. Contraction del órbites de planetes e li captura de
satellites.''' Secun li GC li Lune ne sempre esset trabant del terre;
ante millennies it circulat quam autonom planete circum li Sole e exter
li órbite del Terre. Per li resistiv medie su solari distantie diminuet
plu rapid quam ti del Terre. Li retardation del movement de un cosmic
córpor, causat per li medie, es invers proportional a su specific
inertie, i.e. li product de densore e diametre. Li specific inertie de
nor lune es solmen un sixesim parte del valore del Terre. Pro to li
órbite del Lune quam planete sub egal conditiones ha contractet se
sixuplic plu rapid quam li órbite del Terre. Li distantie inter li du
órbites devenit sempre plu micri. Finalmen li Terre captet li Lune e fat
it a su companion. Li satellisation evenit in proximitá del aphel del
Terre al perihel del planete Lune.
'''12. Geologic formationes.''' In tel maniere li Terre ha captet ex
li interplanetari spacie ja pluri satellites. Li ultim satellite esset
li Tertiari Lune. It have ti nómine pro har efectuat li geologic
fenomenes del Tertiari sistema e a part del Quartari. Antey li Tertiari
Lune, plu micri quam li presente, esset in un distantie circa egal a ti
del presente. Per li resistentie del medie li distantie inter li
Tertiari Lune e Terre diminuet in tant mesure que li flutes del mareas
crescet colossalmen e mem transgresset continentes. Conform al Triesim
lege de Kepler li periode de revolution de un companion es proportional
al potentie 1,5 del distantie. Ergo li lune aproximat se anc a un
caracteristic micri distantie, ú it circulat circum li Terre in un die.
(Ti distantie in quel li satellite es quasi ancrat súper li sam
meridian, por li hodial lune es egal a 6,63 terrestri radies, si li
rotation del Terre vell restar uniform). Durant ti epoca del egalitá
inter mense e die apari un alt flute stationari. To es li epoca de
intensiv activitá geologic (sedimentation de montanias).
-52-
Finalmen li lune venit tam proxim al terre, que li deformativ forties
devenit plu grand quam li gravitation sur li superficie del lune; li
trabant dissoluet se in form de un anelle de Saturne e successivmen
uniat se con li Terre. Li amasse de aqua acumulat in li bass latitúdines
del Terre devenit líber e refluet vers li poles («diluvie»).
Li atmosfere del Terre per li efect del lune have mareas similmen
quam li ocean. Li dilatation de aer in li region de reflute havet quam
consequentie un diminution del temperatura (glacial epoca).
Li inclination del órbite del lune contra li equator del Terre e li
respectiv longore de periodes de revolution es li cause del regularitá
del distribution local e temporal del strates sedimental. A chascun
geologic formation cardinal e a chascun sistema o gruppe de strates
coresponde un aproximation de un satellite (cataclisme, catastrofe).
Inter ti geologic revolutiones trova se li eras de quiet evolution
(«aluvies»). Solmen durant li témpores de catastrofes es deposit plantes
e animales; solmen li frigore del glacial epoca posse protecter li
organismes contra putrition per conservar les hermeticmen in li congelat
strates contra aer (formation de carbon e petroleo). Pro to noi ne
possede petrefactes ex li témpores de tranquil evolution (explication
del «missing links», del nascentie, separation e morte de species).
'''13. Meteorologie.''' Li grand causes del tempe sur Terre es
cosmic. Li meteorologic fenomenes es causat: (1) per li gross glacie
solipet (tempeste, grel), venient del galaxe con planetari velocitá e
(2) per li subtil glacie solifugial (depressiones, cirros, permanent
pluvie, nive). Li Sole pos vaporisation ejecte li atraet gross glaciunes
in rigidat form de polve, quel es visibil quam corona. Li Sole per su
pression de radiation pussa ti subtil glacie til li spacie
interplanetari, u it apari nos quam zodiacal luce.
Ti current de electrisat materie desolari movent con un velocitá de
circa 2000 km/sec ionisa li superior strates de nor atmosfere e causa li
polari aurora e li strate Heaviside
-53-
reflectent li electric undes del stationes de radio-emission. Li
cosmic radio-ecós secun li GC es a explicar per li conic elevation del
strate Heaviside along li superficie del terrestri ombre.
Li problematic duplic periode del diari oscillationes del pression
atmosferic secun recent exact explorationes es de cosmic orígine.
Hoerbiger explica it per li dinamic efect del desolari materie, quel
remove li superior partes del atmosfere e acumula les in li vicinitá del
límites del ombre terrestri.
'''14. Justification córam li forum del scientie.''' Li scientific
discussion pri li fundamental teses del Glacial Cosmologie apen ha
aparit in Germania; in landes de altri lingues li specialistes pri li
existentie del grandiós cosmonomic idés de Hoerbiger es informat sive ne
objectivmen sive nullmen.
Ma ja nu on posse dir que li GC es admirat e reputat quam li unesim
teorie imbrassant ciel e terre in un unitari harmonic image. Simplicitá
es li unesim criterie por li contenete de veritá de un sistema.
It es li destine del grand idés del homanité, que ili unesimmen es
conceptet e developat ne per li competentes, ma per amatores. Li
dilettantes esset li precursores del aviatica e li fisicos e
diplom-ingenieros esset lor adversarios. Li pioneros del
interlinguistica es ne linguistes, ma dilettantes. Li autor del Glacial
Cosmologie es ne professionale del teoric astronomie, ma ingeniero
(conosset in li industrie quam inventor del valves Hoerbiger) e quam tel
il es practic fisico.
Adver quant plu revolutionari un nov idé es, tam plu grand reserve e
mem oposition it evoca in li camp del oficial representantes del
traditiones scientic, apartmen li li heralde del nov idé ne es un
graduat specialist. To es comprensibil e pardonabil.
Ma in li investigation del veritá es admisset omnes queles aplica li
metodes del scientie. Li universal historie ne questiona esque su
actores havet li patente autorisat del oficial specialistes del
respectiv dominia o ne!
'''15. Recent observationes confirmant li GC.''' Hoerbiger havet li intuition pri li glacin superficie del Lune ja in annu 1894.
-54-
Poy sequet su ulterior decovritiones del Glacial Cosmogonie. Li
cardinal ovre del GC aparit in annu 1913 (Ph. Fauth: Hoerbigers
Glazialkosmogonie, Neuauflage Lepizig 1925. XXXII + 790 págines 285 x
195 mm).
Interim astronomos e geofisicos ha fat explorationes queles confirmat essential teses de Hoerbiger.
Ductent geologos anuncia li bancrott del actualisme (quietisme) e
postula exogen forties de cosmic orígine por explicar li catastrofes
visibil in li historie del terre. Ductent meteorologes trova que li
terre ne sta isolat contra li cosmo e que fenomenes in li atmosfere have
causal conexes con fenomenes de astres (permanent pluvie con solari
macules, uraganes con filant stelles).
Störmer trova que li polari aurora es causat per material radies
desolari, i.e. li interplanetari medie del GC, identic al materie del
zodiacal luce; per special lineas spectral de stelles Eddington constata
li existentie del interstellari medie.
Li teorie de quantes de Planck fa evident que li sfere de gravitation have un finit límite.
Li stellari statistica de Kobold confirma li duplic natura del galaxe
e li expansion del sideric galaxe, precismen in sam mesuras quam
Hoerbiger postula.
Niessl e altri astronomes calculat filant stelles in distanties de
500 km e plu mult, u apen un tracie del terrestri atmosfere es
remarcabil; ergo ti córpores luce ne per li ardore del compression del
aer, ma per li reflexion del sole.
Russell ante quelc mensus decovrit que li superficie de Júpiter consiste de glacie.
Ma Schopenhauer ja dit: «Decovritiones consiste ne in to, vider un
nov cose, ma ili consiste in to que on pensa un nov cose pri to quo
omnes vide.» Ti enunciation confirma se tam pri Hoerbiger, li autor del
Glacial Cosmologie, quam pri de Wahl, li autor del «Lingue del
international paroles». E. Pigal.
Publication de ti articul in altri lingues es permisset sub condition
de complet citation del fonte («Cosmoglotta», organ de lingue
international Occident,l Mauer bei Wien) e mission de justificativ
exemplares al Redaction de Cosmoglotta.
----
-55-
INTERLINGUISTIC CRONICA
Jurnales
JAZYK MEZINÁRODNÍ, oficia organ de «Federalia», Brno (44, Vranovská;
abonnament annual: 20 Kc, exter Tchecoslovacia: 25 Kc = 0,75 dollar), 5
may, extra-numeró. Un nov Occidental-jurnale in tchec e Occidental. Du
articules: Edgar de Wahl in Brno; nor oficial organ. Noi saluta nor nov
confratre e desira le un long e san vive.
OVRE, biblioteca in Occidental, serie 1930, nr 2; che Editoría del
Ovre, 1006 Tábor, CSR. Ti caderne contene li continuation del articul
«Europa e Asia» de Romain Rolland e un vocabularium OccFAG del paroles
precipue ne trovabil in li Radicarium. Ti biblioteca plena un lacune tre
sensibil in li litteratura de Occidental. Li editoría peti misser omni
contributiones directet a Táber. Jtt.
MARKETS AND METHODS FOR WRITERS( mercates e metodes por scritores),
Hollywood, California, april, contene un long articul de Paul D. Hugon
sub titul «Quitters and stickers», ú il di que inter plu quam 400
projectes solmen un manuade ha restat sur li camp e it es extremmen
interessant remarcar quam li nov projectes deveni sempre plu simil un al
altri, un pruva que li just principies esset evoluet. Li max modern,
Occidental, incorpora omni pruvat ameliorationes, p.ex. etimologic
scrition, e it aspecte quam un lingue medial inter anglés e hispan.
Hugon raporta pri su propri experimentes con mult persones, queles ha
leet e comprendet Occidental immediatmen sin anterior studie.
SHEFFIELD DAILY TELEGRAPH, 21 april, publica un epistul del British
Occidental Society, signat de su secretario Eric Biddle, quel rectifica
un errorós comunication in ti jurnale, i.e. que li númere de
esperantistes es 4 000 000. Ma li oficial statistica de 1928 raporta
solmen pri 126 000 esperantistes (multes solmen nominal). Un comparation
del annual libre de UEA (Universal Esperanto-Association) in Genève de
1913 e 1929 monstra un grav perde in Germania e Francia. In comercial e
scientific sferes li successes de Esperanto es minimalissim. Ma nequande
un international lingue esset plu necessi quam hodie. Esperanto támen
ne introducte se, pro que it es tro imperfect, ne sat international e
tro ínatractiv in su aparentie. Occidental, plu afin al natural lingues,
pos du annus de propaganda have centres in duant landes e gania
adherentes inter scientistes, educatores, ingenieros e comerciantes».
E.P.
LE SECRETAIRE COMMERCIAL, nr 4,5, Nancy (red. e admin. Yvonne
Dastillung, 35, rue Sellier), inserte nu ultra concurses de Esperanto
anc teles de Occidental; li unesim concurs es pri li articul «Un
experientie pri letura» ex «Helvetia».
LE MESSAGER INDUSTRIEL (Paris), nr 3, contene un articul de L.
Ravasse pri li usabilitá de Occidental quam lingue del immediat
comprension.
-56-
LA CHRONIQUE ARTISTIQUE (Paris), nr 4, inserte quelc lineas
propagatori in Occidental e poy un long articul (in francés) de sr De
Guesnet per quel li autor refusa quelc objectiones del esperantistes.
Mult exemples da al letores li possibilitá comparar Esperanto e
Occidental. Precipue il refuta anc li tese del esperantistes que «li
publica ha decidet se por Esperanto», citante ex li revúe «Esperanto»
(junio 1929) li articul «Propaganda vojo», in quel Dr. Vogt plendi que
in un congress international de 300 preceptores e professores de
comercie solmen du persones conosset Esperanto. To es un constatation
anihilant al superior assertion del esperantistes e vermen un desastre,
si on memora li propagande intens quel li esperantistes ha fat in omni
congresses e ulterior medies international depos plu quam 10 annus.
BULLETIN TRIMESTRIEL DE LA SOCIÉTÉ PROTECTRICE DES ANIMAUX, Mulhouse,
1-er trimestre 1930, inserte un excerpte ex un articul
antivivisectionistic de «Helvetia» (nov. 19290 in Occidental con li nota
redactional: «Occidental es tam facil a comprender que noi ha dispensat
nos de traducter li superior specimen». Esque it vell esser possibil
asserter lu sam pri altri lingues «international» o «universal» quam
Esperanto o ... anglés?
DER VOLKSFREUND (Cleve), nr 91, recense nor grand german libre
«Occidental die Weltsprache» in detalliat maniere. On constata que li
editoría Franckh ha aquisitet se un grand merite pri li solution del
problema del lingue international per li edition de ti ovre. On
recomanda Occidental precipue por li comercie e fini per li paroles in
Occidental: «International corespondentie per sistema Occidental». Noi
constata ci con grand satisfation denove que li majorité del articules
jurnalistic tractant Occidental reproducte mult paroles e mem tot textus
in Occidental, un simptoma tre joyant in comparation con li maniere de
propagande por Esperanto.
REICHSPOST (Wien), nr 95, li oficial organ del partise guvernamental
in Austria, inserte ex li plum de sr Caplan Josef Schmidt un long
articul pri li libre «Occidental, die Weltsprache». Li autor fini su
modellari articul in Occidental per li conosset paroles del francés
pionero de Occidental Albert Lecomte, queles es li motto del libre
recenset.
GRAZER VOLKSBLATT, 6 may, contene un impressiv recension de nor
german libre de propagande, insertet de sr Caplan Josef Schmidt. Il
constata que Occidental «have anc por li hom non-erudit («für den
einfachen Mann») su special valore, quel nequel del anterior sistemas
posse contestar a it: it deveni por il un valorós medie de erudition,
quel posse auxiliar le superar li indigentie de un regulari instruction
pri latin; it posse anc devenir le li clave al modern occidental
national lingues». Esperanto «es un special idioma quel comprende solmen
ti qui ha aprendet it». E li articul fini per li excellent textu de
propagande scrit in Occidental: «Unquande homes credet seriosmen, que on
posse crear, constructer e formar nov lingues
-57-
secun principies queles ili self inventet. Plu valorós quam inventer
es constatar li ja factic existent international lingue, quel vive
latent in li national lingues del occidental cultura. Li international
vocabularium es tre rich, e pro que li scientie e tecnica ja possede un
international terminologie, ili ne posse acceptar un altri lingue
international quam un tal quel conserva ti internationalitá. Occidental
es li democratic Latin».
GRAZER VOLKSBLATT, 7 may, contene un noticie ex un epistul del
esperantistic ductor Dr Adolf Halbedl, quel asserte que «Esperanto ne es
constructet sur arbitraritás e ínnaturalitás, ma it monstra al
structura primari del lingue per se («weist auf die Urstruktur der
Sprache an sich hin»). E pro quo por li erudites un Occidental? Ili ya
save un romanic o li anglés lingue. Ili deve usar tis si it es necessi».
To es absolut nov argumentes de láter del esperantistes. Til nu noi
opinet que anc li esperantistes opine que li lingue international deve
esser por omnes, erudites e non-eridutes. Esque Esperantistes vole nu
propagar Esperanto solmen por li non-erudites e li lingue anglés por li
erudites? Ex li bocc de un propagandist de Esperanto tal parlada sembla
un poc strangi.
GRAZER VOLKSBLATT, 14 may, raporta sub li titul «Esperanto und die
Umsturzmächte» (E. e li forties revolutionari) pri li tendenties del
esperantistic comunistos far Esperanto al lingue del international
congresses e fini: «Che nos (i.e. li catolicos) on prefere afectar sur
international reuniones quam si on vell saver excellentmen latin, ma on
causa solmen enoya e execution del programma sin debattes, por que li
reunion mey esser finit max rapid possibil. Pruva es li international
Conferentie de Societés de Prestros missionari in estive 1929 in Praha».
Do on vide que latin ne es possibil quam lingue de congresses, mem
inter catolic prestros.
GRAZER VOLKSBLATT, 15 may, comunica que sr Schmidt, li autor del
articul pri occidental in li numeró de 6 may, declara esser anc
esperantist e que su articul ne esset directet contra Esperanto. Il
propaga ultra Esperanto anc Occidental por ganiar por li idé de un
lingue international anc ti persones queles ne posse interessar se por
Esperanto. Si un lingue international vole victer, it deve convicter in
prim li erudites, queles tre sovente es chocat per li primitivitá de
Esperanto, quel mutila li extran paroles conosset les. Li «exceptiones»
de Occidental ne es arbitraritás, ma li natural occidental vocabularium,
quel es acustomat nos in prim gradu. It es plu facil expresser se in un
maniere acustomat secun tri regules quam per un regul contra su
acustomantie.
TAGES-POST (Linz. a.d. Donau), nr 38, contene un tre favorabil
recension del german libre. On opine, que Occidental es vocat substituer
li anterior experimentes crear un lingue international.
MUENCHNER LEHRERZEITUNG (München), nr 4, contene un detalliat
indication del contenete de nor grand german manuale. To es un merite de
sr Theodor Krebs, instructor in München.
BREMER NACHRICHTEN (Bremen), nr 103, constata in un recension del
libre «Occidental, die Weltsprache»: «Qui have un preferentie por tal
lingues international e crede a lor futur, ti va in fact constatar que
Occidental es tre facil a comprender e a aprender, ya mem plu facil quam
li altri lingues international, precipue pro que li autor concede al
usatores pluri libertás concernent li selection e mem li scrition del
paroles».
HALLESCHE ZEITUNG (Haalle a.d. Saale), nr 89; HAMBURGER NEUESTE
NACHRICHTEN, nr 111: VOLKSSTIMME (Magdeburg), nr 89, recense li libre
«Occidental, die Weltsprache» e di: «Un complet curs de aprension sta
composit habil- e amusantmen talmen que omni person have li possibilitá
dominar Occidental perfectmen in curt témpor.»
DRUIDENZEITUNG (Leipzig), nr 4, contene un long articul de Ing. J.
Robert Hoerbiger pri nor german libre. Al sam caderne es adjuntet un
prospect por ti libre. Li redaction recomanda in un noticie al membres
del Orden de Druides (un grand filantropic societé) li studie de
Occidental. Ti revúe es editet in un númere de 15 000 exemplares.
DER JUNGDEUTSCHE, Berlin, recense li grand libre sub li titul «Un nov
lingue international? Ne Volapük, ne Esperanto, ma Occidental.» Li
jurnale cita ex nor libre: «Qui have li interesse pri to, ti mey self
informar se que Occidental es constructet sur li natural fundament del
max grand internationalitá, e continua: «Noi es convictet que li lingue
international ne posse esser un artificial product quel on destilla in
li retortes e cabinette de studie.» Nu, Occidental difere essentialmen
ne de un altri lingue scrit, por exemple de alt-german (hochdeutsch),
quel es li product de un artificial sintese fat de eminent scritores in
li cancellarias del luxemburgan german imperatores in Praha e del
princes de Saxonia Electoral e developat de Luther, del autores alor li
era baroc, de Gottsched e del classicos. Quam do «Hochdeutsch» es un
artificial sintese ex natural elementes del german idiomas, tam anc
Occidental es li sintese del modern international natural paroles. Si
Occidental es un product del retorte, anc li scrit lingue german es un
tel. Ma quam li un fa su servicies, tam anc li altri es absolut apt por
su destination.
DEUTSCHE HANDELSWACHT, Hamburg, nr 914, recenset li german
Occidental-libre in un maniere un poc mocant, sub li titul «Das
Hilfssprachenbabel» (li babel del lingues auxiliari). On proposi mocante
que omni hom deve nu aprender in sam témpor Esperanto, Ido e
Occidental. Li revúe ne atente que li aprension de Occidental have un
avantage immediat, i.e. li conossentie con li paroles international e li
afacilation del posterior studie del lingues national occidental.
COMMUNICATIONES (LIBELLI PRO HISTORIA ET SCIENTIA INTERLINGUARUM),
revúe de «Officium Interlinguisticum Budapestiense» (redactor: Dénes
Szilagyi, Budapest VII, Damjanich u.
-59-
28a), nr 11, may-junio 1930, tracta li problema de un lingue
international del vispunctu purmen neutral. Li divers temas es presentat
in li lingue, natural o artificial, del respectiv autor o revúe etc. Ti
ci numeró centene un articul de Ing. J. Robert Hoerbiger «Pro quo yo
prefere Occidental», adplu un recension del libre «Occidental, die
Weltsprache»: on nomina it «modellic» (mustergültig) e li dissertation
de E. de Wahl (Vias e devias al L.I.) «profundmen investigant» (tief
schürfend) e «cuisonmen objectiv» (peinlich objektiv). Szilagyi divide
li historie de Occidental in tri esar: li sciential de 1890 til 1923, li
era del preparation del propagande de 1923 til 1929, e del ampli
propaganda comensant de 1930. Adplu Szilagyi recense li «Novial Lexike»:
noi fa li sequent citationes: «... z e c es abolit totalmen e
substituet per s. In egard a ti radicalisme it ne sembla acordant que li
q ha esset conservat partú, u li modell del hispan vell har posset
esser sequet.» Szilagyi critica in fine li mult mancas del «Bibliografie
de Internacia Lingvo» (BIL) in un maniere tre scientios e detalliat,
monstrante denove altri mancas de ti ovre quam noi in nor recension
(vide nr 69) de quel li final passu (pg 30) per li recension de Sz. ja
ha esset justificat. -- Noi vole ci anc remarcar que noi ha trovat
interim in BIL mult altri mancas, precipue duplic enumerationes de
Esperanto-ovres (!?).
TOLERO, Paris, nr 20, inserte un articul de sr Josef Weisbart, li
autor de pluri projectes de L.I. inter queles precipue Europal e Medial.
Weisbart usa nu un nov idioma, Mundi-Latin, con li subtitul
«System-base pro commun experimentation»; ti lingue es un copie de
Occidental con quelc personal deviationes in li direction a Latino sine
Flexione, talmen nominat latin mortallias, p.ex. an (in vice de
«es-que»), id (it), ac (anc), hic (ci), accipe (accepta), iter (denove, L
iterum), quod (que), adhuc (til nu), ita (tam), aut (o), isti (ti). Li
max grav imitationes del Latino sine Flexione es to que li infinitive
have li sam form quam li present, e li usu del infinitive pos li verb
auxiliari «ha»: il ha «scribe» un critic. In quel lingue on di talmen?
Si coidealist Weisbart vell emendar ti poc macules ex su lingue, il vell
reobtener... Occidental.
Naturalmen on deve haver un fix principie e ne «200 principie» (ples
atenter li singulare pos numerales quam in Latino sine flexione) quam
Weisbart scri in li fine de un apelle por su Mundi-Latin misset de il li
14 may a omni occidentalistes. Por exemple si il sta sur li principie
del absolut latinitá, il ne deve adopter in Mundi-Latin li artificial
«om», «vul», vice latin «hom», «vell».
W. vole anc dir «or» in vice de bocc (mL bucca); nu in null grand
lingue on have ti parol; do «or» posse esser miscomprendet quam «o»
secun A, «ma» secun F, «aure» secun FIS, «mineral» secun A; pro quo
Weisbart de anopte li lM bucca? Prender li paroles ex li mort classic
latin significa mortar li L.I. quam li humanistes ha ruinat li medial
latin quam lingue international per li reintroduction del classic Latin.
MIKRA BULETINO, Berlin-Charlottenburg 9, (Ido-Centrale, Soorstr. 75, annual abonnament RM 1,50, 12 números in annu), nr 78.
-60-
inserte li plen programma del 9. International Ido-Congress, quel va
evenir de 8-m til 13-m august in Sopron (Oedenburg) in Hungaria. In li
«Bibliografio» de nr 79 es contenet un simpatic recension de nor grand
german libre finiente con li paroles: «Li autores obtenet un bon
resultate per lor labor, noi ne hesita gratular les».
MAINZER ANZEIGER, Mainz, nr 84, discusse sub li titul «Neue
Weltsprachen» li du lingues Weltenglisch (de Prof. Zachrisson) e Novial e
di in ti ocasion que Jespersen ha provat in su Novial un mixtura ex
germanic e romanic lingues e asserte que, lu sam es li casu pri altri
international lingues. To es un grav erra sempre repetit de superficial
criticos. Ni Novial, ni Occidental es un mixtura de germanic e romanic
vocabules, ma ili basa se sur li «international» paroles; si tis es in
general de latin orígine, to ne es li culp del romanic lingues, ma del
germanic teles queles ha dat solmen poc contributiones al international
glossarium e in contra ha incorporat se mult latin vocabules e fat les
talmen a international paroles.
HEROLDO DE ESPERANTO, Köln a. Rh., nr 562, questiona: «Kie estas la
komercistoj-esperantistoj?» per un articul de un pseudonim senior Oso
quel scri: «Ja depos deci annus yo es che un grand firma de exportation.
In chascun die ariva che nos epistules in extran lingues. Nequande yo
videt til nu un esperantistic epistul inter les... Mi colegos moca me
sempre pro to pri mi esperantistic saventie de Esperanto, sammen mi
chefes.» Noi solmen questiona pro quo senior Oso ne instiga su chefes
provar far negocies per usar self Esperanto in lor corespondentie? Esque
il time un missuccess? Li Central Oficie del Occidental-Union ja ha
scrit mult epistules comercial in Occidental a non-occidentalistes,
sempre con plen success.
GERMANA ESPERANTISTO, Berlin, nr 410, da a Alfred Dormanns, li lector
de Esperanto che «Westdeutscher Rundfunk» (West-german Radio), li
ocasion publicar su conceptiones in un articul intitulat «Al logica e
psicologie de Esperanto». Il demonstra que mem in Esperanto ne domina in
omni detallies li logica, ma que mem in ti logic lingue li forties
psicologic fa lor labor e que mem ci existe «un ponte quel ducte del
artificial lingue in li centre del plen vive. Lingue es vive, e omni su
enigmas e ínegalitás es perpetui fluent miracules del homan anim self.»
Noi deve regretar que un tam clar cap quam sr Dormanns, malgré su modern
linguistic conceptiones completmen identic con li nores, ne posse
liberar se del exercicie e propaganda de un sistema de L.I. quel es
constructet sur contrari principies. Il ha provat un tal liberation per
su «critic curs de Esperanto» che li Westgerman Radio in 1928; ma il ha
esset fortiat per terrorisme al disciplina (v. «Germana Esperantisto»,
1928, págine 171). Noi deve regretar to tam plu quam sr Dormanns es
academic linguist de profession.
LO NOVA EPOKO (mensuale del comunistic-esperantistic Sennacieca
Asocio Tutmonda), Paris, nr. 78, repeti in maniere histeric que ancian
fabulas pri li contrarevolutionari caractere del movement
-61-
de Occidental. It parla pri
«aristokratemaj novlatinidaj projektoj» e que ili es «simboloj de la
konservado de la jugo de l' pasinteco, de la dominado de l' fortaj super
la malfortaj, simboloj de la imperialisma politiko kaj de bonfarto de
la kapitalisma vivo.» Si on lee tal lineas, e si on ne vole reputar les
quam un efluentie de un malad cerebre, on solmen posse comprender les
quam li expression del max alt demagogie e del pallid timore córam li
triumfant, progressent e democratic Occidental. Esque vermen on vole
ducter un movement del proletariatu con tal despectabil argumentes? Nu,
li ver ínamicos del proletariatu es ti persones queles vole isolar it
del progress del scientie e del modern civilisation. Occidental auxilia
destructer li barrieres de education inter li classes; Esperanto erecte
nov barrieres. Occidental aperte al proletariatu li portas al scientie e
su nomenclatura; Esperanto mura ti portas. Do u deve star li ver
socialist?!
ESPERO KATOLIKA inserte sub li titul «Reveninte el Romo: Instrukcioj»
un articul del presbiter Georges Ramboux in quel on posse leer: «In li
eminent sferes catolic Esperanto ne es conosset quam international
auxiliari lingue, proprietá de omni hom, ma quasi solmen quam medie del
divulgation de alquel confus doctrina dangerós, nominat Esperantisme,
quel confesse alquel deitá, un ínconosset superior Fortie, quel predica
un nebulari fraternitá inter omni homes, basat solmen sur un comun
lingue, e quel consiste ex pur liberalisme, fals neutralisme. Li
esperantistic gazettes es plenissim de fals idés contradictori al
catolic dogmas. Li oficial traduction del Bible es un edition
protestantic. Li oficial vocabularium Esperanto-Esperanto aparient
bentost va esser un edition del Sennacieca Asocio Tutmonda. Li majorité
del ovres esperantistic es absolutmen a desaprobar del vispunctu
catolic. Omni to es un fact irrefutabil. Absolutmen ne astonabil do es
que in consequentie in li eminent sferes catolic Esperanto es regardat
con depreciation.» Talmen noi vide li valore del «interna ideo» de
Esperanto.
IDEOGRAPHIE MATHEMATIQUE, Etude du langage philosophique par Jacob
Linzbach (28, Rue Ducouedic, Paris XIV): de ti revúe, recenset in nr 69,
ha esset aparit til nu 7 numerós, contenent 56 págines. Karl Janotta.
Divers
Senior DE WAHL viageat in marte al Conferentie de Reserches
Linguistic in Genève, e usat ti ocasion por visitar mult
occidentalistes, i.e. sr Dr. Wormser durant li viage al conferentie e li
coidealistes Prof. Berger, Dr. Aschwanden, Dr. Niedecker, Major Tanner,
omnes in Svissia, Dir. Bohin in Strasbourg, Dr. Großmann in München, li
occidentalistes in Wien e Mauer, Kajs in Brno, Prof. Pásma in Tábor,
Neumann e Wallon in Dresden, Funk in Stettin e mult altres durant li
retroviage a Estonia.
Li conferentie in Genève ha esset invitat del «International
Auxiliari Language Association in the United States, Incorporated»
(IALA), respectivmen per su secretariessa honorari, li ínfatigabil e
-62-
meritós Seniora Dave Hennen Morris de New York. Ti conferentie durat
de 20 marte til 2 april e reunit in Carlton Parc Hotel 15 linguistes
reputat e specialistes de lingue international por deliberar un studie
scientific del problema del lingue auxiliari.
Presidente del conferentie esset li conosset linguist e interlinguist
Professor Otto Jespersen del universitá in Copenhag. In ultra esset
participantes del conferentie li sequent persones: Dr. S. Auerbach,
membre del Ido-Academie; Earle B. Babcock, Professor in li universitá de
New York, Presidente de IALA; Ch. Bally, Professor in li universitá de
Genève; Wm. E. Collinson, Professor in li universitá de Liverpool;
Albert Debrunner, Professor in li universitá de Jena; Miss H.S. Eaton,
linguistic assistente de IALA; Otto Funke, Professor in li universitá de
Bern; Eduard Hermann, Professor in li universitá de Genève; Mrs. Dave
H. Morris, honorari Secretariessa de IALA: Prof. Perrenoud, linguistic
assistente de IALA; Pitman B. Potter, Professor in li universitá de
Wisconsin; René de Saussure, Professor in li universitá de Bern e autor
de pluri lingues artificial, inter queles in ultim li Nov-Esperanto;
Albert Sechehaye, Professor in li universitá de Genève; Peter Stojan,
membre del «Lingva Komitato» de Esperanto; E. de Wahl; Reinhold Zeidler,
novialist. Du invitates ne recivet li permission de viage de lor
Guvernamentes, i.e. Professor Peano in Turin (Italia), e Professor
Yushmanov in Leningrad (USSR).
Li conferentie adoptet in principie li plan de labores esquissat de
Professor K. Asakawa del universitá de Yale (USA) e conossentat se pri
li labores del Professores Collinson (Liverpool) e Edward Sapir del
universitá de Chicago.
Professor Funke (Bern) e Seniora Morris elaborat un complet programma
de studies sur li base de quel on va solicitar financial apoyes. Li
filologos Debrunner e Herman demonstrat al conferentie in quel maniere
on va posser realisar un immediat colaboration inter li
indo-germanistes, li interlinguistes e IALA. In fine on resoluet crear
un «Jurnal de Interlinguistic Reserches» (JIR).
In li inauguration del conferentie li presidente constatat que sr de
Wahl esset un del unesim adherentes de esperanto, ma que «il, malgré su
amicitá por Dr. Zamenhof, ne plu posset sequer le depos li moment fatal
quande Zamenhof ha devenit conservatori. Il colaborat con Grabowski, con
Lott e con mult altri pioneros interim morit e de comense il directet
se rect vers li scop quel il ha atinget per li publication de
Occidental».
On posse esperar que ex li conferentie va sequer un nov progress del
scientific interlinguistica, e on deve gratular e mersiar a Seniora
Morris pro li prudent arangeament de ti international conferentie.
SOCIETÉ COSMOGLOTTA (Wien) arangeat li 11 april in Café Mariahilf un
reunion public in quel senior de Wahl parlat pri li tema «Li statu
actual del problema de un lingue international».
-63-
Il demonstrat que solmen tel projectes de international lingues
obtene un passabil grand númer de adherentes queles permisse al adeptes
decomposir li structura del vocabules e formar self nov paroles sam quam
li problema del paroles cruceat provoca grand interesse pro simil
causes. De to veni li desinteresse del publica por lingues ínautonom
quam Idiom Neutral etc., in contra que altri sistemas minu natural, ma
autonom in li parolformation trovat un grand circul de entusiasmat
partisanes quam Volapük e poy Esperanto. Ma un superlogica quam in Ido
ne es li desir del publica. Occidental uniona nu li du principies del
autonomie e naturalitá; do it have omni chances por su final general
adoption. Ma ti principies possibilisa li satisfation de un triesim tre
necessi, it es li maximum possibil del regularitá. Ti es li via
sciential al definitiv solution del problema; pro que li movement ha
prendet ti scientific e naturalistic developation, nu anc ha devenit
possibil li colaboration del scientistic linguistes.
Ti colaboration esset anc li scope del conferentie de reserches
linguistic in Genève. Comprensibilmen on ne posse expectar de ti
cooperation immediat resultates; in prim on interconossentat de person a
person e devet clarificar li contenete del problema. Ma Occidental
havet un grand success, it esset in ti die quande li principal sistemas
esset presentat; nam Sr de Wahl parlat tande solmen in Occidental, e on
constatat con admiration que on posset comprender su tot discurs. In
1931 va evenir li International Congress de Linguistes in Genève sur li
programma de quel sta anc li interlinguistica.
Li discurs de sr de Wahl in Wien assistet Idistes e Esperantistes,
inter ili conosset ductores del austrian movement de Esperanto queles in
part participat al tre vivaci, ma anc tre conciliant discussion. Li
esperantistes regretat li nov fension del interlinguistic movement e
proposit e petit que li occidentalistes mey far nequel propagande in li
interesse del idé, ma solmen laborar teoreticmen. On respondet les que
un tel convention es impossibil pro que li occidentalistes opine posser
promover li idé plu facils e rapidmen per Occidental quam per Esperanto:
ma it existe li simplic via que omni esperantistes aprende Occidental
sam quam presc omni occidentalistes save Esperanto.
Li esperantistes regretat anc li devalorisation del esperantic
litteratura. On respondet les que per li progress de Occidental plu mult
persones anc va comprar li ancian Esperanto-libres pro causes del
crescent interesse por li problema in general e por su historie, talmen
que un devalorisation del tot litteratura interlinguistic ne es a timer:
in contra on posse constatar que on ja nu es pret payar precies plu alt
por quelc libres interlinguistic exhaustet. In omni du partes on provat
tam mult quam possibil accentuar lu comun e diminuer lu contrari.
Karl Janotta.
-----
-64-
"NE FA VOS RISIBIL!"
In numeró 16 (564) del semanale «Heroldo de Esperanto» (Köln a. Rh.,
Brüsseler Straße 94) de 18 april 1930 sur págine 4 sub «Bibliografio»
esset a leer li sequent anuncia (reproductet ci in originale de
Esperanto):
Occidental, die Weltsprache. (Occidental, la mondlingvo.) Por
germanlingvanoj. Eldonita de E. Pigal. Franckh'sche Verlagsbuchhandlung,
Stuttgart. 254 pg. Prezo brosxur. rmk. 5.50 tole bind. 8.--.
Pos to quam comunication del redaction li sequent lineas aparit sur
págine 3 del numeró 21 (569)) de «Heroldo de Esperanto» sub li titul «Ne
ridindigu vin!» (= Ne fa vos risibil):
*
In nr 16 de 18.4. noi mentionat sub li rubrica «Bibliografio» un nov
aparit libre pri li interlingual project «Occidental». Pro to noi (i.e.
li redaction de «Heroldo») recivet de un delegate del Universal
Esperanto-Association un postcart de quel li contenete es ne solmen
total risibil, ma anc ofendent al autor del mentionat libre e a nor
chefredactor in casu que ili senti se ofendet. Ci es li textu del
postcart:
«Heroldo propaga Occidental, li max actual novitá in nor miraculós Esperantoland!
Qui timid solmen sentit, que vu, senior redactor, simpatisa con
Occidental, consternat nu deve convicter se de vor ínexplicabil atitude.
Vu anuncia un libre de senior Pigal, un fanatic adversario de
Esperanto, de un hom quel in su ínnobli lucte usa sin scrupules absurd
íncorectitás pri nor lingue e movement.
Forsan vu pensa que noi ne plu deve timer li concurrentie de alquel
artificial lingue, ma esque vu ne considera que vu per vor anuncia (it
es naturalmen un invitation comprar e leer li adversari libre)
extraordinarimen confuse li esperantistic e non-esperantistic publica?
In fine vu decupa vos self li branche sur quel vu side.
Respectós
H.J.
Public examinat instructor de Esperanto,
Delegat de UEA (Universal Esperanto-Association).
PS. Pro vor publication yo va inviar un plende al Centra Oficejo de UEA, Genève.»
*
Noi (i.e. li redaction de «Heroldo de Esperanto») adjunte quam
comentarie: 1. It es li custom de gazettes adminim anunciar (si ne
recenser) recivet libres pri alquel tema.
2. It es necessi informar se pri li adversario.
3. It es li signe de un bon caractere suposir che li adversario o
dissidente tam etic motives quam on pretende por se self, ma ne ja
anticipante denunciar le.
-65-
4. It vell esser ínmoral auxiliar contra su conviction un afere
solmen pro li mammon. Malgré que un grand part del homanité ne possede
un tam alt etica, noi vell despecter nos quam fripones, si noi vell
conservar un «branche» solmen pro que noi self sede sur it.
5. Si noi esperantistes self vell timer pri li success de nor afere,
li sol tacentie de nor contrarios ne plu vell salvar nos. Esque conduir
quam struces?
6. Li PS. de sr J. es vermen naiv. It sona, quasi un infante di pri
un camarad quel have su propri volentie e ne acte secun li complesentie
del altre: «Yo va dir it al instructor.» Si li instructor es psicologo,
il save quo li denunciante merite. Interessant es que Int. Centra
Komitato in Genève self in su ultim circulare (nr 62) ne solmen anuncia,
ma mem recense li libre mentionat (pri «Occidental») e recomanda it
(tre justmen!) por selfinformation a chascun activ propagantist.
7. Noi peti releer li du penultim alineas in nor articul «Nia
tendenco» (jubilari numeró de 2. 5.) e, in céteri, nor articules queles
ha aparit in li ultim annus sub li titul «Ni kaj la aliaj». Ta on va
trovar omni to quo on deve in plu saver pri nor vispunctu. Noi ne ama
remachar omnicos deci vezes.
*
To es li textu de «Heroldo de Esperanto». In sequent noi inserte un
declaration del publicator del libre «Occidental, die Weltsprache» e
chef-redactor de Cosmoglotta.
Redaction de Cosmoglotta.
*
Personal declaration
In coherentie con li in supra reproductet articul ex «Heroldo de
Esperanto» yo constata que mi polemica concernent Esperanto es publicat
solmen in li organ del Occidental-Union «Cosmoglotta» e in li libre
«Occidental, die Weltsprache». In ti critica de Esperanto yo ne usa
subjectiv judicies de me o de altri occidentalistes, ma solmen li
objectiv materiale ex publicationes de Esperantistes e de neutral
persones. Li letores de «Cosmoglotta» e del libre «Occidental, die
Weltsprache» nu posse controlar esque it es rect li assertion de H.J. in
«Heroldo de Esperanto», que mi fontes es fals e que mi metodes de
combatte es ínnobli in vice de scientific.
Yo constata que yo propaga Occidental pro que li majorité del seriós
interessates de un lingue international refusa Esperanto, quo li
esperantistes self concede. In contrari on posse citar li nómines de
mult persones queles, repugnat per li form de Esperanto, esset
adversarios del idé de un lingue international, ma queles nu per
Occidental ha devenit adherentes del idé. Yo ne es un fanatic adversario
de Esperanto e ancor hodie have amical relationes con ductores de
esperantistes in Wien e altri locs. E. Pigal.
-----
-66-
OCCIDENTAL-UNION
ORGANISATION UNIVERSAL DE LINGUE INTERNATIONAL OCCIDENTAL
Protectores
Prof. Dr. Albert Guérard, Universitá de Stanford, California, USA.
Prof. Dr. Albert Saareste, Universitá de Tartu (Dorpat), Estonia.
Prof. Dr. C.W. von Sydow, Universitá de Lund, Svedia.
Representantes
Austria: Cosmoglotta, Postfach 10, Mauer b. Wien.
Britannia: The British Occidental Society, 18, Meadows L., Chester.
Dania: Jan Casse, Willemoesgade 23, Köbenhavn.
Estonia: Kosmoglott, Eha 10, Tallinn (Reval).
Francia: Occidental-Societé, 7, place de Bordeaux, Strasbourg.
Germania: Dr. A. Peipers, Am Römerturm 13, Köln.
Svedia: Svenska Occidental-Förbundet, O. Agatan 37, Uppsala.
Svissia: Sviss Association por Occidenatl (SAPO), Chapelle, Vaud.
Tchecoslovacia: Federali, Vranovská 44, Brno.
OCCIDENTAL-LITTERATURA
Cosmoglotta (Oficial revúe del Occidental-Union). Anno 1927, 1928,
1929 à 7 ö. S. (1 Dollar). Annu 1930: 3,5 ö. S = 0.5 doll. = 2.6 sv. fr.
= 2,1 RM = 16 Kc. Singul numerós exhaustet (ne recivibil separat):
1927: 1, 2, 3, 4 (38, 39, 40, 41), 1928: 1 (44).
Occidental, die Weltsprache. Einführung samt Lehrkursus. Lesestücken,
Häufigkeitswörterverzeichnis. Herausgegebent von E. Pigal bei
Franckhsche Verlagshandlung. 256 Seiten, 148 x 210 mm, brochat 9,50 ö
S., 5,50 RM: ligat 13,70 ö S. 8 RM.
Radicarium directiv de Occidental in 8 lingues (anglés, german,
francés, italian, hispan, portugalés, sved, russ) de E. de Wahl, 5 ö S.
Deutsch-Occidental Wörterbuch de J. Gär, 5 ö. S.
Occidental, gemeinverständliche europäische Kultursprache für
internationalen Verkehr. Begründung, Grammatika, Wortbildung,
vergleichende Textproben, 0,5 ö. S.
The problem of an international language and its solution in Occidental. By Eric Bidle, 4. d. (0,6 ö. S).
L'Occidental. Langue d'intercompréhension immédiate de L.M. de Guesnet. 1 fr. fr (0,3 ö. S).
Problém jazyka mezinárodního. 2 Kc (0,42 ö. S).
Praktický jazyk svetových styku Occidental, J.A. Kajs. Váz. 6 Kc (1,2 ö. S)
Occidenatl, ett västerländskt kultursprak de Mag. phil. A.Z. Ramstedt. 0,3 ö. S.
Nickel till Occidental de Mag. phil. A.Z. Ramstedt. 1. ö. S.
Occidental de internationalella ordens sprak de Dr. C.E. Sjöstedt (principer, grammatik, textprov, jämmföreelse). 0,4 ö. S.
Occidental-Union, Central Oficie, Mauer b. Wien, Postfach 10.
-67-
LI PROBLEMA DE UN LINGUE INTERNATIONAL
ha ocupat li pensas de mult persones. Li max conosset project es
«Esperanto» (1887), quel pro su facilitá e enorm propaganda ha aquisitet
suficent atention in li munde. Ma li defectiv e ínnatural formes ha
evocat li critica de divers competent persones. Li esperantistes ha
refusat omni reformas in lor lingue e pro to aparit mult nov projectes,
quam: Neutral, Universal, Ido, Esperantida, Romanal, Latino sine
Flexione, Etem, Medial, Novial etc.
Un practic LINGUE INTERNATIONAL deve esser comprensibil a omni person
de occidental civilisation, anc sin studie anteriori. Solmen un lingue
ja hodie usabil in omni relationes, in comercial anuncias e reclames, in
exchanges de colectionistes del tot munde, in trafic e scientie, posse
contentar li postulationes del comunicationes international. Un tal
lingue es '''Occidental.'''
Laconic Grammatica de Occidental
Pronunciation: Vocales quam in german, hispan, italian, slavic; y
quam vocal = frances u, german ü; c ante e, i, y = ts; in omni altri
casus = k; ge ante e, i, y = j francés, in omni altri casus quam g
german; h aspirat; j = j anglés; v quam in anglés; x = ks; gs; z = ds;
ch quam in anglés e hispan; ch quam in angles e hispan; sh quam in
anglés; eu = frances eu, german ö; n', l' = n, l con i sequent presc ne
audibil.
Accentu tonic sur li vocal ante li ultim consanant: fin'''a'''le,
l'''i'''ngue, internation'''a'''l. Li finales -s del plurale e -men del
adverbie ne have influentie al accentu: fin'''a'''les, n'''u'''llmen. Li
finales -bil, -ic, -im, -ul es nonaccentuat: respect'''a'''bil,
gramm'''a'''tica, '''u'''ltim, art'''i'''cul. In altri casus li accentu
es scrit: heró, idé, pronómin.
Nuanciant finales: -a, -o, -u(m), -i ,-e
-a feminin: francesa, filia, cavalla; ma anc altri paroles secun li usu international: aqua, boa, grammatica, liga, sofa, tara.
-o masculin: frances, filio, cavallo; ma anc altri paroles secun li usu international: brutto, conto, fresco, lexico, torso.
-u(m): abstraact, neutri: lu mal = li malu(m).
-i adjectiv (nonobligatori): dextri, regulari.
-e general, eufonic, precipue por substantives; centrale, matrice, plantage, theatre.
Articul definit: li; índefinit: un.
Plurale per -(e)s: li cavall, ci cavalles.
Declination per prepositiones de, a etc.: de li = del; a li = al.
Pronomines personal: yo (subject) - me (object), tu - te, il - le,
illa - la, it, noi - nos, vu - vos, illi - les, (índefinit) on,
(reflexiv) se; possessiv: mi (sol: mei), tu(i), su(i), nor (nostri), vor
(vestri), lor(i).
Verb. infinitive: -r; participie presentic: -(e)nt; participie
perfectic e preterite: -t. Conjugation analitic per auxiliares, perfect
per ha, futur per va, conditionale per vell, imperative per ples,
optative per mey, passive per es (esser). Exemples: amar, yo ama, yo
amat, yo ha amat, yo va amar, yo vell amar, ples amar, yo es amat, yo ha
esset amat, yo va esser amat, etc.
-68-
Subventiones al Occidental-Union
M. Guilbert (Videscoville) fr. fr. 25,-. Dave H. Morris (New York)
doll. 10,-. Ing. A. Lindström (Stockholm) ö.S. 5,-. Dr. P. Hussarek
(Brünn) c.K. 14,-. Prof. H Pásma (Tábor) c.K. 18,-. Director Dr.-Ing. A.
Wormser (Offenbach a.M.) ö.S. 505,90. Reg.-Rat Dr. P. Mell
(Saalfeld-S.) RM 15,-.
-----
Propaganda per OdW
Li númere in infra indica li exemplares donat del libre «Occidental,
die Weltsprache»; lg. = ligat, br. = brochat. Vide anc Cosmoglotta nr
69, pg. 43.
Theodor L. Krebs (München) 3 br. General Director GErald A. Moore
(London) 10 lg. Ing. Hanns Hoerbiger (Mauer bei Wien) 23 lg. Central
Oficie (Mauer bei Wien) 15 lg. + 5 br.
Joseph Gär (München) RM 10,-. Dr. Aschwanden (Biel) sv. fr. 5,-.
Occidental-Union
Central Oficie
-----
Si vu vole dar a vor filies un bon education comercial e linguistic, misse les durant un annu scolari in li
MODERN SCOLE
DE COMERCIE E LINGUES
Tel. 33-28 Director: G. BOHIN TEl. 33-28
7, Place de Bordeaux - STRASBOURG (Francia)
Section comercial: Contabilitá - Stenografie - Dactilografie - Stenotipie - Corespondentie comercial.
Section lingual: Francés - German - Anglés - Occidental.
Adaptation del francés stenografie a German, Anglés e Occidental
Curses in scole o per corespondentie
Programma es misset gratuitmen a chascun person qui peti it.
10% rabatte a membres del Occidental-Union o abonnates de Cosmoglotta.
-----
«Cosmoglotta» 1930: 3,5 ö. S. = 0,5 doll. = 2,6 sv. fr. = 2.1 RM.
Chec-COntos Postal: Austria. Nr. B-84.868: Occidental-Union, Mauer b.
Wien; Germania: München 585.98: Occidental-Union, Mauer bei Wien:
Francia: Strasbourg 94.49, G. Bohin; Svissia: II. 1969 F. Lagnel,
Chapelle (Vd); Tchecoslovacia: 29.428 Praha, M. Nedvídek, Tábor.
Eigentümer, Herausgeber u. Verleger: Occidental-Union, Sitz: Mauer
bei Wien. Verantwortlicher Redakteur. Ing. Engelbert Pigal, Liesing bei
Wien. Druck: Milan Nedvídek, Tábor.
Tuesday, 2 April 2019
Cosmoglotta A 069 (mar-apr 1930)
= COSMOGLOTTA =
Oficial organ del Occidental-Union
Consacrat al developation, propaganda e aplication de
Lingue International Occidental
Redaction e Administration: Postlach 10, Mauer bei Wien, Austria.
Annu IX Nr 2 Marte, April 1930 Numeró 69
Contene: Cronica, pg. 25. - Complet grammatica (III. Derivation: B. Sufixes productiv: 1. Sufixes nominal productiv: -li ... -ut), de K. Janotta, pg. 37. - Nationalitá, de J.W. Goethe, pg. 41. - Fate, de Dr. C. Schoiko, pg. 41. - Impertinentie, de Jtt., pg. 42. - Ver aspect del guerre, de E.M. Remarque, pg. 42. - Propaganda per OdW, de central Oficie, pg. 43.
CRONICA
Libres
« BIBLIOGRAFIO DE INTERNACIA LINGVO de P.E. Stojan, licencito en sciencoj ». To es li titul de un grandiós fundamental ovre just editet del UEA (Universal Esperanto Asocio, 1. Tour de l'Ile, Genève). Precie. sv. fr. 12,50.
Ti grand volume (560 págines in formate 160 x 240 mm) contene li til nu max complet colection de materiales publicat pri li tema de un universal lingue, includet anc pasigrafies, codes, logistic sistemas etc. Es mentionat plu quam 6 400 numerós, contenent libres, gazettes, revúes, indicationes in ovres etc.
It es un ovre de grand valore por li interlinguistica, mersiand a Mrs. Alice V. Morris (New York), nascet Vanderbilt, honorari secretariessa de IALA (International Auxiliary Language Association), quel ne solmen dat su auxilie por li financial garantíe de ti ovre, ma quel anc colaborat in li redaction e corection.
In general it es un digni monument al juveni pioneros cadet in li grand battallie por un grand idé. Quam monument it esset pensat naturalmen por Esperanto, quel ha fat li max productiv labor in ti campanie, e anc have li max mult abnegativ fidel victimes. Anc li presc 260 págines consacrat al publicationes in e pri Esperanto contene 80% morites. Anc ti folies es un epitafie de un grand sepultoria. To on ne mey obliviar, vidente li grand númere de editiones!
Si on compara ti quantitá, publicat durant 40 annus in li 200 000-popul de Esperanto con ti del micri popul estonian de un million in essentie agricultural, contenent anc infantes, li comparation ne es tre incorageant por li movement international. Nam li production del estonian in li ultim 10 annus es ne 5 vezes plu grand quam
-26-
Esperanto, ma 25 vezes, e si on considera li quantitá del printage, it posse atinger lu centuplic.
Que li « Bibliografio » es un ovre propagandistic anc por li extran publica, on posse vider per mult micri coses. Unesimmen li Esperanto-text es tre concis e minimal, pro que omni publicationes e anc citates ex ili es dat in li original lingue. Adplu es aplicat del autor un ingeniós tric. Por que li neutral publica ne mey esser chocat per li detant «kaj», on ha substituet it per «&»!
Simptomatic por li actual situation del question del L.I. es que li autor absolutmen abstene se de picaturas al adresse de Ido. Ni un parol pro trahition de L. de Beaufront: mem un portrete de L. Couturat es insertet. «De mortuis nil nisi bene». Ma tant plu tal picaturas e secret ataccas recive Occidental, Kosmoglott e Cosmoglotta, quo pruva que in li ductent circules de Esperanto on nu ha bon comprendet li dangere representat per Occidental, ne al triumf del idé del L.I. ma del sistema Esperanto.
Ti ataccas e assertiones es sovente grotesc. Pri li autor de Occidental Stojan parla sempre quam pri un ex-volapükist, benque ti periode durat solmen un demí-annu, e poy 6 annus il laborat por Esperanto e esset un del unesim autores in Esperanto. Por exemple Stojan scri (pg 447): « Li autor del nu agitant Occidental de facte continua li tradition de Volapük, ... noi do ne va esser surprisat si li objectiv futur historie va constatar, que Volapük ha efectet quam retrograd element, nociv por li ver progress del mundlingual movement » (scilicet por Esperanto!). Regretabilmen Stojan ne di quo il ha trovat volapükistic in Occidental. Probabilmen ti sol cose va esser li -s final del plural! Vermen on posse solmen rider pri li idé que Occidental have tendenties retrograd e volapükistic!
Anc li nómine Occidental da a Stojan li ocasion (pag. 514) asserter que ti lingue have solmen li scope contentar li occidental popules. Regretabilmen il ne di nos quo «oriental» trova se in Esperanto! Noi pensa que just li analitic structura de Occidental va plu pleser al orientales, quam li sintetic de Esperanto. Il asserte anc que asiates va trovar desfacil paroles quam «stalplum, strax, stradrelvia» etc., ma esque Esperanto ne possede simil paroles? P.ex. «fermriglos, disshirbati, forjhetajhbulo, artmetia, stratshprucilo» etc.?
Sur li págines 63 sur nr 238 li idés de De Brosses pri li lingue international (i.e. que it deve esser excerptet ex li lingues existent) es nominat «profundmen just», e li autor constata que Occidental realisat ti idés, ma obtenet «malan rezulton», quo omni non-esperantist comprende quam resultat «mal», i.e. non-bon, ma quel significa in Esperanto «contrari». Por parar strax li reprocha de un intentet miscomprensibilitá, Stojan advere continua: «tute kontrauxan cxe(?) la unua ideo de De Brosses»: ma ti aposition ne impedi li miscomprension.
Il di que li orientales ne conosse li duplic consonantes, ma esque in tot ili conosse li latin lítteres? Ma que asiates in lor lingues ne conosse diferentie de long e curt síllabes, es un vermen grotesc
-27-
assertion. Forsan on ne scri les, ma ne existe lingues in queles omni síllabes e sones es egal long! Ma paper es pationtios: «Assertare audacter, semper aliquid haeret». E esque Esperanto self ne scri «finno, Finnlando, gallo, Gallujo»?
Stojan torna se contra li societé Kosmoglott, pri quel il repeti fals assertiones (pg. 197) ja pluri vezes refutat. Li autor descri li pre-historie del societé «Kosmoglott», e con despite il asserte que li revúe «Kosmoglott» ha procedet ínjust per propagar Occidental. On crede vider li penas constructer denove un mite de trahition de Esperanto pri nascentie del Occidental-Union (quel es mortat per silentie, malgré que omni altri micri organisationes de L.I. es mentionat), quasi un repetition del «bofrontajho»? Li animositá torna se ultra al autor de Occidental anc contra L. Linzbach, li max impartial hom possibil, li ovres de quel sub nr 864a es caracterisat in lapidari maniere: «ni su 'transcendent algebra', ni 'Mathematische Ideographie' ne ha necos comun con matematica».
It es damage que per tal excursiones li autor detrimentat li pur scientic caractere e alt valore de su meritosi labor.
E in vice tractar li problemas vermen scientific del interlinguistica per dar p.ex. excerptes ex li revúes Progress, Progreso, Mondo, Interpretor, Kosmopolit, Linguist, Kosmoglott etc. etc. on constata in mult locs, esque es usat ci e ta li formes «Arablando» o «Arabujo» o «Arabio», «Meksiklando» o «Meksikujo» etc etc (vide nrs 1895, 1909, 1911 etc.)
Tre interessant es li sequent passus in li «enkonduko» del ovre (pg. 15): «Un comparation de ti elementes semblantmen disperset in li témpor e tra li spacie, ducte al constatation que Esperanto ne aparit subitmen, quam «deus ex machina», quam isolat product de un hom, ma que it cristallisat se poc a poc, absorptente se self ex li oportun medie e profitante conscientmen o ínconscientmen ex li anterior labores de antiqui epocas.» E por sublinear to, noi lee sur pg 470 pri li ovre «Palais de 64 fenêtres» de J. de Ria (nr 5691): «lingue a posteriori, de quel li aspect posset suggester a Zamenhof li fonetica de Esperanto». To es un nov vispunctu del nascentie de Esperanto, quel secun li oficial «Historio» saltat ex li cerebre de su autor quam Atene ex li cap de Zeus.
Mem plu interessant es li constatation que IALA auxilia sistematicmen singul projectes de lingues (pg. 194), p.ex. Ro per su honor-secretariessa (nr 6248) sam quam li present ovre.
Li capitul pri li «Kritiko de Esperanto» (pg. 458 e sequentis) monstra un ver heroisme e self-abnegation de autor e editoría, ambi va esperantistic. Noi cita li critica de André Blondel (pg. 459) ex su raport córam li congress del «Association française pour l'avancement des Sciences» 1904 in Grenoble. «Por li propagandistes del nov lingue international... Esperanto es un sorte de Coran de quel Zamenhof es li Mahomet, e omni critica sembla les presc sacrilegie... Li alfabet... es deplorabil e posse esser explicat solmen per li habitudines slavi. Li admiration por li grammatica esperantic es tre difuset, e támen, si on examina it con impartialitá, on ne posse reputar it superior quam ti de Pirro 1868... Li adoption del
-28-
final «a» uniformmen por omni adjectives... imposi ínutilmen al lingue un molest monotonie... li supression del articul índefinit «un» sembla un economie quel va genar omni popules europan... Dr. Zamenhof... opine quam preferibil usar un «macédoine» de radicas heterogen con li intention compleser un por a omni adherentes...»
Ma anc ci on vide li cáos (o intention?) in ti ovre, nam un del max grav ovres del critica contra Esperanto es indicat solmen per un linea ínsignificativ in li capitul pri li critica de Esperanto (pg. 459), ma che li ovres por Esperanto it es tractat per un long excerpte in lingue german e quelc lineas in Esperanto (pg. 256). In ti lineas noi trova li sequent vermen interessant confession: «Quelc esperantistes, mem pos plurannual usation de nor lingue, ne posse corectmen aplicar li acusative, si lor patrin lingue ne conosse it».
Que un unesim tal labor ne posse esser absolutmen complet, es comprensibil, e si in fine noi da un liste de complementes, to ne es por criticar li autor, ma por contribuer a un suplement quel mey coronar ti ovre. Noi deve anc constatar que li reproduction del images es ínartistic e ínhabil. Li statisticas es dilettantic e miscomprensibil, mem fals. Li tipografic execution es sin modern gust e mem salop; p.ex. li págines 7 til 12, 19 til 26 ne es numerat. Li arangeament es ínpractic; li ultim fact es ja pruvat sur li págines 3 til 6 o sur li ultim págines. E ti sistematic index mem ne contene li numerós del págines; li duesim e triesim parte del ovre es anc ne specificat in li index secun numerós del ovres (ni secun págines). Altri indexes es disperset sur li págines 20 til 25, 527 til 557; li liste del usat «mallongigoj» (abreviationes) es posit sur li págines 25 e 26, ma altri abreviationes es indicat sur li págines 210, 211, 306, 468, 517 e 528. Per un parol: un «cáos».
Ci seque quelc remarcat erras e omissiones por corecter les in un futur suplement.
Inter li lingues manca: (1) «Auli» (E. de Wahl), specimen in Discussiones nr 2, 1909, e in li «Comparaisons des divers types actuels de langues internationales», 1912 (edition de Belga Sonorilo). (2) «Omo, jazyk celoveka» (V.j. Vengerov) Svertlovsk, tsentromlat 1927.
It es fals que «Kosmopolit» havet solmen 3 numerós. De Wahl p.ex. possede mem li nr 13.
Li redactor de «Cosmoglotta» ne es de Wahl, ma ingeniero E. Pigal in Mauer bei Wien.
Sur li págine 296 manca li grass indication del lingue sved sur li margin apu nr 3093, sammen sur li págine 510 apu nr 6249 li indication «Ido»: sur li págine 513 on trova sur li margin li indication N in vice de «Occidental»(!?).
Che «Volapük» manca un considerabil númere de editiones: In li chinés-volapük gazette «Van Kuo t'uny hua tzu tien» es mentionat li vocabularium chinés-volapük de sr Polette, mancant in li «Bibliografio». In plu:
Proschko - Vomagledom, trad. R. Gunert, editor K. Kravani, Wien VII., Mariahilfer Straße 64.
-29-
Andersen- Magabuk nen mags, trad. Dr. Lederer, editoría Mayer. Eduarh Heinrich, Leipzig, Roßplatz 16.
Manca li sequent gazettes e revúes volapükic:
1) Volapükabled zenodik: de Wahl p.ex. possede li annu-colecte VIII de 1888.
2). Volaspodel, C. Sprague, New Orleans, U.S.A.
3) Musam, M. Schumen, Halle.
4) Spodel Volapükik, R. Böger, Hamburg.
5) Yomi Uri Jimbun, Tokio.
6) The Volapük Journal, M. Hain, London.
7) Volapükabled Tälik, Amoretti, Torino.
8) Volapükel nedänik, J. Brackmann, Harlem.
9) Bevünetik nuns konfidik, A. Nilson, Gefle.
10) Volapükaflen jveizik. C. Schmidt, St. Gallen.
11) Revista del Ateneo Caracense y centro volapükista Español. Iparaguire. Quadalajara 1888, continuation del EL Volapük in Madrid 1885.
12) Mitteilungen des wissenschaftlichen Weltsprachevereines. Wien, Darwingasse 7
13) Volaspodel, New York, mensual, Nov. 1887 - x, juntet al The Office, 3 7, College Place, N.Y.
Un tal grand númere de volapük-gazettes es un poc strangi e monstra in ti direction un cert descuidositá, proque ancor hodie vive un cert númere de volapükistes queles vell har posset dar informationes, inter altres li incriminat ex-volapükist e poy autor de Occidental, tam plu que in un post-cart del 11. XI. 1928 il scrit a sr Stojan «A propos, pro quo Vu ne misse me li «Bibliografie» de 1885-1925? Ci yo vell posser junter quelc editiones probabilmen ne conosset a vos». Do it sembla que ti manca esset plu politica quam descuida. 13 volapükgazettes plu, to representa un infortiation del mispreciat Volapük.
Pri «Occidental» manca li sequent editiones:
Alfabet del Stenografie International (Cosmo-Stenografie), Marius den Outer, Rotterdam.
Occidental, ett Västerlandski Kultursprak, de Mag. A.Z. Ramstedt, Helsingfors 1927.
Problém jazyka mezinárodního, O. Multis, Brno, 1928.
Konec Babylonu, Jan Amos Kajs, Brno.
Postcart-curs de Occidental, J.A. Kajs, Brno, 1925.
The problem of an I.L. and its solution in «Occidental» the language of international words, Eric Biddle, Chester, 1928.
On ne save esque to es un metode por diminuer li valor del adversario, o del merce quel on vole comprar.
Altri ovres ne contenet in li present libre es li sequent:
Osias Parnes, Weltsprache, Wien, 1901.
J.G. Büsch, Gewinnt ein Volk...?, Berlin, 1787.
Joh. Mons, Die Weltsprache, Prag 1888.
***. Einführung der Weltsprache. Wien. 1875.
Elie Courtonne, Langue auxiliare néo-latine, Nice, 1887.
-30-
Paul Steiner, Pasilingua, Berlin, 1888.
Paul Steiner, Zwei Weltsprachensysteme, Berlin 1888.
Rivarol Antoine, De l'universalitá de la langue française, Boston, 1919.
Holman, Der Universal-Dolmetsch, Graz, 1870.
P.S., Ricerche e proposte intorno ad una lingua universale, Milano, 1846.
Pietzker, Friederike, Ueber die Möglichkeit einer künstlichen Universalsprache, Hamburg, 1889.
Janotta, K.A., Wörterbuch Ido-Deutsch, Wien, 1920, Anzengruber-Verlag.
In li capitul del stenografies international manca «Panscrit» de Scheithauer (adaptat de E. Pigal) e inter li Esperanto-stenografies brillia per absentie li conosset «Rapidskribo» de Scheithauer, probabilmen pro que Scheithauer propaga Occidental.
Un erra es sur págine 22 li enumeration de Edilo quam lingue: it esset un propaganda-folie por Ido.
To es solmen li resultate de un curt revision; ma noi es convictet que noi vell posser augmentar ti liste del mancant ovres in un deciplic e mem mult plu grand dimension, si nor coidealistes del naturalistic scol del lingue international vell colaborar pri li revision del present libre. E ti circumstantie es tre regretabil; nam quande va revenir li possibilitá de editer un tal ovre? EW., Jtt., EP.
*
LI QUESTION DEL TEMA VERBAL E DEL SONES MOLLAT IN LI LINGUE INTERNATIONAL, studie presentat al Occidental-Academie, de Mag. phil. A.Z. Ramstedt, A. Creux, Dr. J. Aschwanden, Dr. H. Nidecker, Occidental-Buró, Chapelle (Vaud), Svissia, 1930, 230 x 260 mm, 34 págines, staplogramma. -- Regretabilmen ci manca li loc por recenser li detallies del articules del quar autores pri li sam tema. Ma on posse vider que ti problema ne ja es plen clarificat, nam li quar autores ne posset interconcordar pri unitari propositiones. Ma noi espera que li labores del Comité Linguistic va developar un plu profund exploration de ti tema talmen que in fine li Academie va posser far su decisiones secun li propositiones del Comité. Noi recomanda a interlinguistes queles ocupa se detalliatmen pri teoretic interlinguistica, comendar ti brochura tre interessant che li editoría; li precie es fr. sv. 0,50. Jtt.
CURS DE OCCIDENTAL Lingue International modern por angleses, de Eric Biddle. Editorías: Occidental-Buró, Chapelle (Vaud) e The British Occidental Society, 18, Meadows L. Chester (Anglia). Precie sv. fr. 0,50 (ö S. 0,70. Per facil leturas, comensante con li historie e avantages de Occidental, li brochurette introducte in li elementes del lingue. Li final articules humoristic es ilustrat per li conosset maestroplum de Prof. Ric. Berger. Benque li curs es tre curt, it totalmen sufice por auxiliar angleses comprender e scrir Occidental textus. Por ulterior perfection in expressiv usada del lingue li comensante posse continuar per leer li Complet Grammatica ja redactet in Occidental.
-31-
Li caderne have un interessant vocabularium (reading key) contenent usual paroles comprensibil ne ínmediatmen a persones queles save solmen anglés. Ti liste simultanimen es un eloquent demonstration por li excellentie del fundament de Occidental pri tal paroles international de latin orígine por queles anglés have germanic teles. Interessates anglofil del lingue international forsan vell demandar formar divers paroles del L.I. fro paroles anglés: p.ex. de: friend (vice amic), year (vice annu), to open (aperter), heart (cordie), easy (facil), happy (felici), moon (lune), nose (nase), name (nómine), to forget (obliviar), to lose (perdir), to follow (sequer), to fear (timer), to sell (vendir), green (vice verd) etc. Ma sr Biddle instructe nos in su ingeniósmen composit clave de letura que anc ti de su conationales queles have null saventie de extran lingues, comprende ti Occidental-paroles per li angles orfan derivates: amicable, annual, aperture, cordial, facility, felicity, lunar, nasal, nomination, oblivion, perdition, sequence, timid, vendor, verdure, etc. E.P.
DICTIONAIRE FRANÇAIS OCCIDENTAL de Ric. Berger, Occidental-Buro, Chapelle (Vaud), Svissia: 315 págines staplografat, 180 x 220 mm, sv. fr. 3,-. Ti ovre es li resultat de un vermen grandiós labor, tre valorós por li propaganda de Occidental in li landes de lingue francés. It contene li traduction de circa 12 000 vocabules francés.
HISTORIETTES in Occidental con traduction francés. De Ric. Berger, Occidental-Buró, Chapelle (Vaud), Svissia: 50 págines, 230 x 180 mm, staplografat; sv. fr. -.50. Li articules reunit in ti opuscul es destinat a ti homes, queles pos studie del «Cours complet d'Occidental» (vide nr 68, pg. 3) desira perfectionar se. Pro que li leturas es in Occidental, ti libre es anc leibil de persones ne savent li lingue francés. Jtt.
IDEOGRAPHIE MATHEMATIQUE, étude du langage philosophique par Jacob Linzbach (28. Rue Ducouëdie, Paris XIV), 3 fr. fr. por chascun numeró. Sr. J. Linzbach, li conosset pasigrafist, quel ha editet su unesim prova ideografic sub nómine de «Transcendent Algebra» in li unesim brochurette del movement Occidental e in lingue Occidental nu pos 8 annus presenta se al publica con un plen matur sistema. Il edite su ovre in cadernes de 8 págines. On posse esser ye divers opinion pri li practic aplicabilitá de un tal matematico-filisofic pasigrafie, ma it es cert que li profund e original idés del autor va dever interessar omni modern filosof e linguist. It es conosset que mult fundamental progress tecnic ha esset debit al fantastic idés de pensatores e experimentatores. It es suficent mentionar li meditationes astronomic, li luderíes electric, e li enorm signification quel ili ha atinget in li modern témpor. Noi save que anc li lingue chinesi esset in comensa un ideografie, poy desaparit in su claritá per manual scrition. Ma ti ideografie es un ligament cultural de omni ost-asiates. Pro to un tal standardisat pasigrafie anc por nos forsan posse haver in futur
-32-
un tre practic signification in tal libres queles vole standardisar logic, filosofic, tecnic e altri conceptiones quam p. ex. enciclopedies, lexicos descriptiv etc. On save que p. ex. un parol de un lingue nequande coresponde absolutmen a un tal de un altri lingue in su significationes. Li adjuntion del absolut logic ideografic signe ci do vell posser esser de grand importantie. E.W.
Jurnales
OVRE, biblioteca in Occidental, serie 1930, nr 1, Tábor 1005, CSR, Editoría del Ovre. Sub li redaction de Professor Pásma, Presidente del Occidental-Academie, apari nu quam bimensuale in liverationes de 16 págines depos 1 februar ti biblioteca con li precie de abonnament de 0,40 dollar, 1,70 RM, 2,10 sv. fr., 2,80 ö. S. Numeró 1 contene «Europa e Asia» de Romain Rolland e «Ú es mi hem?» de Konstantin Balmont. Ti biblioteca oferta un excellent letura por nor coidealistes e monstra li aptitá de Occidental por li bell litteratura.
HELVETIA, nr 13/14, 24 págines, contene un triesim concurs de traduction. It consiste in traducter de D a Occ li «Einleitung» al libre «Occidental, die Weltsprache»; li premie es un oleo-pictura in valore de 100 francs sviss. Li premie del duesim concurs ne posset esser adjudicat, pro que null traduction esset suficentmen precis. Ma on inserte li traduction de senioretta Wilma Huber, studianta de real-gimnasie in Wien. In ultra ti caderne contene mult leturas, in par con indicationes vocabularic in german.
INTER NOS, bulletin propagativ del British Occidental Society, nr 4: Quo es Occidental? Anuncias; un opinion; litteratura; etc.
LA GAZETTE COMERCIALE nr 2, Paris, 8 febr. 1930, contene un dialog quel monstra que on aprende li lingues natural e fa mem excellent exámines pri ti lingues, sin saver aplicar les in li practica. Per un bon specimen de un epistul comercial li autor del articul, L.L. Ravasse, pruva li facil aplicabilitá e comprensibilitá de Occidental.
LA GAZETTE COMERCIALE, Paris, nr 3, accentua li ínmediat usabilitá de Occidental e demonstra it per un textu specimen.
La CHRONIQUE ARTISTIQUE, Paris, nr 2, contene un articul de sr de Guesnet pri li tema «Le Professeur Meillet et l'Espéranto», ú li autor monstra, que li esperantistes utilisa ínjustemn al favore de lor lingue un frase del eminent linguist. In un altri articul comensat in Occidental e finient in francés sr Ravasse raporta pri «Un extraordinari experientie», i.e. pri «un hom quel aprende Occidental in quelc hores e sin grammatica», un notario de Biel (Svissia).
LA CHRONIQUE ARTISTIQUE, Paris, nr 3, inserte un epistul del Societé de Nationes, in quel es constatat, que li Societé de Nationel ha fat null decision pri li problema de un lingue universal, e que it mem ne declara se in favor al un o altri del artificial lingues. In plu ti numeró contene un long e interessantissim articul de sr de Guesnet,
-33-
li presidente del Occidental-Societé de Francia. In ti articul li autor monstra li base de Occidental in li paroles international.
LE MESSAGER INDUSTRIEL (Paris), nr 1, contene un articul de L. Ravasse anunciant li ovre «Occidental, die Weltsprache» e accentuant li merites de nor patron Hofrat Walther Keller. Li articul comensa in francés e fini in Occidental.
L'ESPERT FRANÇAIS, Paris, nr 3, publica un curt articul de L. Ravasse por Occidental e in grand part in Occidental.
LE POLYGLOTTE (10, Rue Claudot, Nancy), nr 5, contene li regules de pronunciation in Occidental e un curt letura de M. Guilbert. Li tot articul es scrit solmen in Occidental, un imitand methode. Jtt.
In UPPSALA NYA TIDNING un esperantist ha citat un judicament del famós scientist e laureate del Nobel-premie, Prof. Robert Bárány, Uppsala, pri li instructori metode de Pastor Che, usat del esperanto-instructor Sr Seppik. Ti judicament esset misusat talmen que un letor posset creder, que Prof. Bárány vell har atestat que li eleves ja pos micri númere de leciones esset capabil mastrisar esperanto. Pro to Prof. Bárány prendet li parol in li nominat jurnale, ex quel noi cita: «Malgré li grand pedagogic habilitá de Sr S., atestat de me, e li interessant metode de instruction del pastor Che, li conossenties del eleves pos li curs naturalmen es tre limitat e nequi posse conversar líbermen in esperanto. Por me esperanto es un lingue tro artificial con tro mult novformationes lingual e deformationes de paroles ja internationalmen usat. Yo trova que li nov lingue occidental es un lingue considerabilmen plu bon composit, quel omni hom conossente plur lingues, posse ínmediatmen comprender, e li studie de quel da a ti qui ne conosse foren lingues, un grand númere de paroles internationalmen usat, sin deformar les.»
Li sved jurnale GEVLE-POSTEN contene li 15 marte un articul propagativ por occidental del preceptor Sr B. Östergren, Forsbacka.
C.E.S.
ADAXL, Impartial folies por conservation de sudgerman specie, organ por cultura e sentiment viennés (Wien XIX., Reithlegasse 16), nr 56 con grand simpatie raporta pri Cosmoglotta e Occidental. Li referent Ch. H. con fin comprension lauda que Occidental es fundat sur li classic fontes del europan cultura, queles in ti lingue organicmen es transplantat in li modern vive. E.P.
ESPERANTO, Genève, nr 355 (3), contene un significativ articul «Li contenete de nor lingue» ex quel noi cita li lineas sequent. «Ples ne creder, que li final victorie de Esperanto depende del un o altri change de regulament, it depende in prim del contenete del lingue...Si nor lingue deve successar per su merites apu li potent lingues national, ne sufice su facilitá; noi deve dar it un propri contenete. Li materiale existe e atende li medie de expression.» Do on sercha un garantíe por li final victorie.
-34-
HEROLDO DE ESPERANTO (Köln), nr 7, publica un articul «Parolantaj filmoj en Esperanto» in quel on lee: «Noi deve esser conscient que un film in Esperanto vell posser aportar li dangere que pro li relativmen minimal present comprensibilitá it ne va obtener li success desirabil por li fabrica... va evenir quam con un film anglés: li publica mem va protestar. Ja it evenit regretabilmen por exemple durant li International Stenographic Congress in Budapest que un part del participatores protestat contra li usation de Esperanto, quel li majorité ne comprendet. Durant li international Congress por Comercial Instruction in Amsterdam li congressistes ne ocupat se pri li problema del adoption de Esperanto, nam ili constatat, que presc nequel de ili comprende li lingue». Pri Occidental on ne vell har fat tal constatationes.
SVENSKA ARBETAR-ESPERANTISTEN, nr 1, 2 atacca in un articul intitulat «Objektivitet» li redaction del sved calendare «Nykterketsfolkets Kalender», quel in 1929 insertet un articul de Dr. C.E. Sjöstedt, quel articul noi recenset in nr 59 (pag 74). Anc ho-annu ti ci calendare ha insertet un grand articul de Dr. v. Sydow (cp. nr 68, pg 3, de Cosmoglotta). Li du articules esset tam neutral e objectiv quam possibil. Nu, ti ci evident pruva de interesse por Occidental del látere del redaction del calendare ne posset compleser li esperantistes, e it ataccat li redaction. Li articul ne contene altri coses pri Occidental quam «... li ínconosset lingue ...», «it posse forsan retardar li final victorie de Esperanto, ma impossibilmen impedir it.»
INFORMATIONES, trimensual bulletin del Occidental-Societé de Francia (OSF), nr 3. Li «Société de editiones del Expert français» in Paris mette su revúe «La Chronique artistique» al disposition del OSF por comunicationes oficial e por regulari articules in e pri Occidental. It es un grand success de nor francés coidealistes, mersiand in prim a sr L. Ravasse. Li abonnament de «La Chronique artistique» custa 18 fr. fr per annu, a inviar al cassero del OSF, sr Director G. Hobin, 7 Place de Bordeaux, Strasbourg (Post-chec-conto: Strasbourg 94-49). Li contribution por SOF es 10 fr fr in 1930, missend anc a Dir. Bohin. Ad plu ti numeró contene un raport pri li progress de Occidental in li ultim mensus e un liste de litteratura.
Jtt.
Divers
SOCIETÉ COSMOGLOTTA Wien havet li 28 februar su 4-m ordinari general reunion in li Café Mariahilf. On reelectet li comité: presidente Karl Janotta, vicepresidente Engelbert Pigal, secretario Eugen Moess, vicesecretario Maria Mimra, cassero Helene Pigal, bibliotecario Leopold Eckel, revisores Eberhard Lott e Eugen Moess. On electet unanimimen li expresident Ing. Johann Robert Hoerbiger Ilio del presidente del Occidenatl-Union) e exsecretario Ing. Alois Deminger quam membres honorari del societé. Pos quelc decisiones pri mutation del statute sr E. Pigal fat un referate pri li actual statu del international Occidental-movement. In fine sr Janotta
-35-
rememorat que ante 25 annus morit in Wien li grand interlinguist Julius Lott; e que noi nu posse constatar con joy que nu su grand-nevo sede inter nos quam coidealist. E. Moess.
SVENSKA OCCIDENTAL-FÖRBUNDET (Sved Occidental-Federation) havet su reunion annual in Uppsala li 23 marte. Li sequent comité directiv esset electet: Docent C.W. von Sydow, Lund (presidente), Apotecario Albert Haldin, Eskilstuna (vice-presidente), Dr. C.E. Sjöstedt, Uppsala (secretario e cassero), Dr. Bertil Blomé, Göteborg, e Cand, Lars Dahlerus, Stockholm. Li Federation confirmat su decision adherer al Occidental-Union quam membre regional, e anc resoluet devenir associate del novfundat Svenska Occidental-Förlaget (Sved Occidental-Editoría), li scop de quel es editer manuales, lexicos etc. in occidental por svedes. C.E.S.
Professor Dr WIESLAW DE JEZIERSKI ha adheret per un epistul de salutation a Occidental. Ti adherentie have un grav signification por nor movement. Esperantist, poy Idist, il devenit 1921 «socio» de Academia pro Interlingua, «vicethesaurario» e membre del «Consilio Directivo» de ti societé. Il esset nominat in 1927 lector honorari de Grammatica comparativ de lingues artificial in li Universitá de Cracovie. In li annu 1929/30 il discurset pri (1) grammatica de Esperanto in luce de critica, (2) grammatica comparativ de selectet lingues artificial. Durant 1930/31 il va discurser pri Occidental.
Senior KARP WALLON, un del max ancian esperantistes, «Senioro de la germana kaj tutmonda esperantistaro», autorisat nos interter su nómine quam amic de Occidental. Il esset antey volapükist, devenit esperantist in comensa de 1889, es fundator e membre honorari de plur Esperanto-societés, possede li diploma «pri scienca kapableco» del German Esperanto-Institute e es autor del esperanto-stenografie «Rapido», translatet del oficial german unitari sistema stenografic, e quel ha esset aprobat del German Federation de Stenografos quam unic valid translation. In ultra senior Wallon ha publicat mult alticules e fat mult discurses por Esperanto. Sr. Wallon scri al Central Oficie que il devenit adherent de Occidental per letura del Novial-libre «Eine internationale Sprache» de Prof. Jespersen traductet in german per Dr. Auerbach.
GENERAL H. SEBERT, li nestor del Esperanto-movement ha morit li 1925 januar in Paris in li etá de 92 annus. Il esset un del max remarcabil adherentes del lingue de Zamenhof e aportat a Esperanto ne solmen li autoritá de su nómine, su vast conexiones, ma anc su energie e su grand financial subsidies. Ja in 1898 il presentat junt con professor Ernest Naville un raport pri Esperanto al francesi Academie de Scienties, de quel il esset membre desde 1892. Pos li unesim Esperanto-congress il fundat li «Centra Oficejo», quel auxiliat li movement in maniere excellentissim, precipue anc durant li crise idistic. Jtt.
*
Occidental-interessates in WIEN recive omni Occidental-litteratura in li librería «Dürerhaus», VIII. Langegasse 3 (de Lerchenfelder Str. 10).
-36-
COMPLET GRAMMATICA
Composit de K. Janotta, revidet de E. de Wahl e organisat de E. Pigal.
(4-esim continuation)
Nov abonnates de Cosmoglotta recive li partes anterior del complet grammatica per li administration de Cosmoglotta contra payament de ö. S 7, o 1 dollar.
III-esim Capitul: DERIVATION
B. Sufixes productiv
1. Sufixes nominal productiv (continuation)
'''-li''' e '''-men''' posse esser regardat anc quam sufixes derivativ; ma ili es tractat in li anterior capitul che li desinenties; ples vider II.C.
'''-ment''' es juntet al tema presentic e significa «special, concret action, su resultate, su medie». Exemples: (a) de verbes per '''-ar''': abassament, abonnament, commensament, fundament, medicament, ornament, payament, temperament, testament, traciament, tractament; (b) de verbes per '''-ir''': experiment, impediment, nutriment, sentiment, vestiment; (c) de verbes per «consonant+er»: etablissement, movement; (d) de verbes finient per «vocal + er»: arguer, argument; compleer, complement; excreer, excrement; moer, moment, do format in ti ci casus semblantmen del tema primitiv, ma proprimen eveni ci li fenomen del elision del presc ínpronunciat e ergo anc ínscrit sufix formativ -e del tema presentic: excre+e+ment = «excrement», e analogicmen: argu+e+ment = «argument» etc.
'''-n, -nd'''; vide in C.1 in infra.
'''-nt''' juntet al tema presentic, pos i- es intercalat -e; li sufix significa «activ, actent», e forma pro to anc li participie presentic activ. Exemples: (a) de verbes per '''-ar''': debutant, dilettant, fabricant, penetrant, resultant, stand; (b) de verbes per '''-er''': calent, current, decadent, different, dirigent, disponent, eminent, sedent, soluent; (c) de verbes per '''-ir''': audient, finient, morient, scrient. Li participie presentic posse esser usat quam substantive (sin o con -e final), p. ex.: amanto,
-37-
componente, constante, descendente, determinante, li dilettant (dilettanta, dilettanto), dirigent, li dormienta, exponent(e), levante, un moriente, president, proponent, quadrant, li (re)fuientes, representant, resultante, tangente, variante, etc.
'''-ntie'''= -nt+ie; vide che li sufix '''-ie''' e anc che '''-ion''' in supra.
'''-oid''' indica in sciential paroles «de simil specie o form»; ti greg sufix es nu usat con temas ne solmen de grec orígine. Exemples: alcaloid, anthropoid, celluloid, colloid, crystalloid, cycloid, ellipsoid, hyperboloid, metalloid, muscoid, negroid, paraboloid, rhomboid, spheroid, tabloid, trapezoid, trochoid, typhoid, zonoid.
'''-on''' significa un person caracterisat per un typic intern o natural qualitá; buffon, burlon, dorm(i)on, galoppon, glotton, grison, laceron, nocton, peccon, pedon, savagion, spion, sucon.
'''-or''' (juntet al tema perfectic) indica «actent» = FD -eur, LAD -or; exemples: (a) persones: administrator, antecessor, auditor, collaborator, conossor, creditor, curator, debitor, desertor, director, donator, executor, expeditor, furtor, gladiator, imperator, inspector, instructor, monitor, observator, piscator, persecutor, pictor, popularisator, raptor, redemptor, reformator, repetitor, sculptor, secutor, tutor, usurpator, venditor, victor; (b) «machines, aparates»: compressor, condensator, elevator, exhaustor, generator, indicator, inductor, metallisator, mixtor, moderator, motor, perforator, preparator, purificator, radiator, separator, sofflator, tra(c)tor, transformator, ventilator; (c) factores scientific etc: catalysator, divisor, multiplicator, vector.
Un exception es rotor, quel in vice del regulari «rotator» es ínregularimen format del tema primitiv. Ma ti irregularitá veni del ínconossentie de latin che li inventor del parol «rotor»; it es forsan un analogic formation al parol antonimic «stator», quel es bisillabic. Do it ne es un exception de Occidental, ma quasi un parol «extran» acceptat junt con li cose self. Ulterior simil fals derivates del scientie es in electrica: impedantie; in colloid-chimie: dispergator, emulgator, solvatation.
In latin li paroles con -or es nominat «nomina agentis», i.e. nómines del actente. Li derivates, queles significa persones, determina li génere comun (i.e. sin egard al sexu) e li
-38-
sexu masculin; por li feminin on muta -tor in -tressa; vide -essa in supra.
'''-or-e''', juntet al tema primitiv de verbes, significa un statu de psiche, movida, luce, temperatura, p.ex.: amore, ardore, calore, fervore, furore, horrore, splendore, stridore, sudore, terrore, tremore, tumore, valore, vigore. Juntet al tema de adjectives li sufix indica quantitás, valores, p. ex.: altore, grandore, largore, longore, rondore. Ples comparar che -ess in supra li diferentie inter -ess e -ore.
'''-ori''' (con li tema perfectic) significa «quel have intention de ..., es destinat ...», sin que on garanti success, quel on expecta, si on usa li sufix -iv, p. ex.: consolatori, consolativ; obligatori, obligativ; purgagori, purgativ. Exemples ulterior: agitatori, ambulatori, civilisatori, contraditori, creatori, fecundatori, fulminatori, hesitatori, illusori, imperatori, motori, organisatori, preparatori, provisori, scritori (tabul), transitori. -- Tir derivates es proprimen nómines de actent, finient per -or e usat quam adjectives; ma on posse anc formar ti adjectives per -ic e scrir: agitatoric in vice de agitatori, motoric in vice de motori etc.
'''-oria''' (= -or+ia) indica «loc destinat a ...»: ban'atoria, cavalcatoria, conservatoria, crematoria, dormitoria, laboratoria, lavatoria, manjatoria, observatoria, purgatoria, sanatoria, scritoria, sepultoria, siccatoria, trincatoria.
'''-os(i)''' (con s moll) significa «rich in ..., providet de ...»: aquos, delicios, doloros, famos, furios, glorios, grocios, jocos, joyos, leguminos, malicios, monstruos, musculos, mysterios, nervos, ocios, officios, ominos, ovros, pompos, populos, poros, precios, respectuos, sandos, spacios, spinos, succesos, tuberculos, virtuos, vocos, voluminos, derivat de: aqua, delicie, dolore, fama, etc. Pro que mult plurales de substantives fini per -os it es recomandabil usar derivates de tel substantives per li sufix -os con li adjectivic desinentie -i, p. ex.: oleo, plurale: oleos, pro to oleosi, nucleosi, numerosi etc. Remarca: In quelc paroles -os have un signification in poc diferent, p. ex. laborosi (diligent); ingenios, grandios, generos etc.
'''-ott''', augmentativ sufix: brass, brassott; bors, borsott; cultel, cultelott (hacc-cultel); furc, furcott. - Vide li verbal aplication che -ar (g0 in li sequent articul 2.
'''pl†''' = '''-plic.'''
'''-plic''', pos consonantes '''-iplic''' o '''-uplic''', indica «numerales multiplicatori» e es atonic (ínaccentuat) secun li regules in I,C,2: quant, quantuplic; tant, tantuplic; mult, multuplic, du, duplic; tri, triplic; quadr-, quadruplic; sett, settuplic; deci, decuplic o deciplic; deci-nin, decininuplic; duant, duantuplic; cent, centuplic. Ulterior derivates: multiplicar, reduplicar, duplicat. Ti ci sufix deriva se del verb plicar (F plier, A to fold, D falten), do it vell dever esser tractat in li composition; ma pro que su rol de autocton parol es presc efaciat (vide li non-accentuation), it es tractat ci inter li sufixes. In vice de «unuplic» on di simplic, provenient de L semel+plex, it es «plicat in un vez», ma on posse comprender «sin plic, ín-complicat».
'''-t''' juntet al tema presentic forma li participie perfectic: esset, photographat, demolit, constructet; su aplication quam predicat on trova in li VI-m capitul, parte F. Li sam form es anc li preterite: vide in li sam loc. Li participie perfectet es anc usabil quam substantive (con -e final si necessi); p. ex.: li derivate, li contenete; conglomerat, postulat, resultate, quadrat; anc pri persones: amato, perdita, li privilegiates, insclavates, etc.
'''-tá''' significa «qualitá» (F -té, A -ty, D -tät), sovente con intercalation de un eufonic -i- detra consonantes: bon, bontá o bonitá, celebri, celebritá. Altri exemples: (ín)amicitá, bell(i)tá, caducitá, dignitá, homanitá, liber(i)tá, limpiditá, miserabil(i)tá, novitá, nuditá, palliditá, paritá, perfiditá, plenitá, popularitá, possibil(i)tá, qualitá, quantitá, sanitá, suveranitá, universalitá, venerabil(i)tá. -- Pos temas primitiv finient per -i, on usa -e- quam vocale eufonic por distinter it de -itá pos consonantes, p. ex.: contrarietá, ebrietá, notorietá, pietá, proprietá, rancietá, varietá de contrari(e), ebri(e), notori(e), pie, propri(e), rancie, varie; compara anc II,C,2,b.- In derivation continuat li -á desapari, in quelc casus li sufix -tá es extendet ad -tat; vide li parte A, articul 1 de ti ci capitul. Compara le sequent sufix.
'''-té''' indica un totalitá de persones o coses, pos consonantes anc -ité, pos -i -eté: homanitá, laborerité (li laboreros), majorité, parentité, quantité, societé, yunité. On ha proposit usar
-40-
anc -tá in ti ci casus in vice de -té. Ma to es ni desirabil ni necessi secun li sam vispunctus queles pleda por diferentiar -agie de -age; vide in supra che -agie.
'''-ti†''' ha indicat antey (in li unesim form de Occidental) li númeres decenal derivat: duti = 20, triti = 30, ninti = 90. Nu es usat: duant, triant, ninant; vide in supra che li sufix -ant.
'''-uch''' es un sufix diminutiv-depreciativ: borghesuch (= spicero), canuch (= micri cane miserabil).
'''-un''' indica un unité in oposition al colective: grelun, salun, sandun, scalun. Ti sufix venient del numerale «un» es tractat ci e ne che li composition, pro que it have un caractere sufixoid.
'''-uor(e)''' significa «utensil o arangeament sur quel o in quel on fa quelccos»: arrosuore, ban'uore, col'uore (anc: col'ette), flottuore, grattuore, haccuore (= hacc-plate), lavuore, lulluore, machuore, manjuore, melcuore, portuore, rabotuore (= banc por rabotar), reservuor, rinsuor, scrituore, sonuore, svimuore (= pinne), tiruore (= tir-bux, tir-chest), trottuor, vinduor.
'''-upl(ic)''' vide -plic.
'''-ur(a)''' juntet al tema perfectic indica un action concretisat e su resultate; (a) de verbes per '''-ar''': caricatura, creatura, ligatura, quadratura, reparatura, signatura, statura, stuccatura, temperatura; (b) de verbes per '''-ir''': garnitura, investitura, partitura, politura, scritura; (c) de verbes per '''-er''': aperter, apertura; censer, censura, constructer, constructura; flexer, flexura; friser, frisura; glaser, glasura; leer, letura; professor, professura; mixter, mixtura, monter, montura; morder, morsura; rupter, ruptura; sculpter, sculptura; structer, structura; suer, sutura; tonder, tonsura. - Ínregulari es li international derivates «procedura» de proceder (in vice de processura), remedura de remeder, e brochura de brochar (in vice de brochatura). In ultra ples comparar li paroles cultura e natura in III.A,3. Pri li coherentie psicologic del sufix -ion con li sufix -ura e su aplication al verbes dinamic ples comparar sub -ion in supra.
'''-ut''' significa «superabundant de ..., tro rich de...»: barbut, brassut, carnut, pellut, sandut.
(continuation seque)
-41-
LITTERATURA
Nationalitá
In mi poesie yo ha scrit solmen sub afectes. Quo yo ne fa perviver, quo ne brulat me sur li ungules e ne fat me pena, to yo anc ne ha scrit ni enunciat. Poesies de amore yo ha fat solmen si yo amat. Qualmen do yo vell nu posser scrir cantes de odie sin odiar! E, inter nos, yo ne odiat li frances, benque yo mersiat Deo, quande noi esset liberat de ili. Qualmen do yo, por quel solmen cultura e barbarie es coses de signification, qualmen yo vell posser odiar un nation, quel apartene al max cultivat del terra, e a quel yo debi un tam grand parte de mi propri erudition! E in tot it es un propri cose pri ti national odie. Sur li max inferiori gradu de cultura vu va trovar it sempre max fort e violent. Ma existe un gradu, u it desaparit totalmen, e u on sta quasi súper li nationes, e u on senti un felicie o dolore de su vicin-nation, quam si it vell ocaser a su propri popul. Ti gradu cultural esset conform a mi natura, e yo hat consolidat me in it ja long, ante quam yo hat atinget mi sixantesim annu.
Goethe a Eckermann 14.3.1830 Trad. J. Prorók.
-----
Fate
Caesar e Brutus e mani altri Romanes honorabil sedet unquande che li vin, conversante pri temas filosofic. Tande li pessimistic Brutus dit con trist mime: «Fate es omnicos, quirites, solmen fate, e li via del destin es designat nos secun li etern arbitrie del immortales! Benque tu, ho Caesar, considera te quam max potent, tamen ne un legion tu directe altrimen quam li intention del omnipotent fate vole it. Omnicos es solmen fate!»
Ma Caesar deridente le exclamat: «Melancolic amic, quam fals es tu parlage! Omnicos es volentie; quam yo decide, tam yo directe li legiones e me self. Solmen li vili pretext del hom decorageat es li fate, quel deve ceder córam li energic volentie tam quam nebul in li sole. Volentie es omnicos!»
Ma bentost aparet Aglaya, li yun servitora de su dom, e
-42-
dit: «Majestic Caesar, seniora Julia, tu marita, misse me por dir te, que tu strax mey retornar in tu domicilie, proque es ja tard!»
«Ples restar, Caesar, ples restar,» omnis exclamat, e Brutus mocat: «Ples voler, consul, e restar; secun tu opinion omnicos es ya volentie!» Ma Caesar, tirante li mantille circum li epol, dit tristmen: «Fate,» e desaparit. Dr. C. Schoiko.
-----
Impertinentie
Judico: Quant impertinentie, intrar per fortie in li logí de ti senior in minocte!
Criminard: Li ultim vez, quande yo stat córam vos, senior judico, vu nominat impertinentie, que yo ataccat un senior in plen mijorne, e hodie vu es astonat que yo intrat in un logí in nocte... do qualmen yo deve far?
Secun Daily Herold, London. Jtt.
-----
Ver aspect del guerre
...Ci tre clarmen on vide li mult vúlneres queles un hom posse haver. Du malades mori pro tétano. Li pelle deveni descolorat, li membres es ínflexibil, e bentost li ocules sol va restar vivent... mem in ti li vive persiste long. Che mult vulnerates li malad membre es suspendet líbermen in aer per penduore; sub li vúlnere es un bassin in quel li pus guttea. Li bassin es evacuat in chascun tri hor.
Altres jace con extensori aparates; pesosi pónderes pende de lor lette.
Yo vide intestinal vúlneres queles es plen de excrementes. Li secretario del medico monstra me li radiofotogrammas de hanch-, genu-, epol-osses totalmen fracassat.
On ne posse comprender qualmen ti mutilat córpores have ancor homal aspect in queles li vive flue su omnidial currentie.
E tamen, to es solmen un lazarete; existe pluri centmilles in Germania, pluri centmilles in Francia, pluri centmilles in
-43-
Russia. Si tal cose es possibil, vé, omnicos scrit, fat o pensat es van! Ya, omnicos es mentie o ínsignificant, si li millannual cultura ne posset impedir li versada de ti flute de sangue, e li existentie de tal centmill torturant prisones. Li hospital monstra quo es li guerre.
Ex li libre de E.M. Remarque "In west necos nov", Trad. S. Lafay.
-----
Propaganda per OdW
Li Central Oficie ha recivet de su colaboratores series de adresses de interessates del problema del L.I. a queles it mey expedir gratuit exemplares de dedication o recension del german libre de introduction «Occidental, die Weltsprache» (OdW). Mult persones e autorités public ja ha recivet li ovre. Ma pro li grand custas del voluminosi libre li Central Oficie absolutmen ne posse continuar li admission gratuit, pro que su revenues mem ne sufice por regularmen editer Cosmoglotta e administrar li Union.
Ma li Central Oficie nu va organisar li propaganda per OdW in sequent maniere: Noi ha fundat un special «Cassa de propaganda per OdW» e peti nor coidealistes payar in ti cassa subventiones queles noi anc specialmen va publicar in Cosmoglotta. In plu noi accepta ulterior adresses a queles noi mey inviar li libre, eventualmen con indication del donator.
Un tal centralisation es necessi por impedir que singul persones recive li libre in du exemplares; durant que altri persones, forsan plu interessat, ancor ne have li libre. Pro ti cause noi anc invita nor colaboratores informar nos quem ili self ja donat o vendit li libre.
Noi ja ha recivet comendamentes por ti cassa. Ma ili ancor es tre ínsuficent.
Do noi peti nor estimat coidealistes inviar nos moné e adresses por li propaganda per OdW.
Occidental-Union
Central Oficie
=====
(in lingue francesi)
IDÉOGRAPHIE MATHÉMATIQUE
Étude du langage philosophique par Jacob Linzbach, 28, rue Ducouëdic, Paris (XIV0, comporte l'article: Algèbre figurée. Interprétation idéographique de l'équation du premier degré. La souscription de 10 numéros à 8 pages en 8^9:30 francs.
-44-
Occidental, die Weltsprache
Das erste grössere Einführungsbuch!
Beiträge von E. Graber, K. Janotta, E. Pigal, J. Prorók, A.Z. Ramstedt und E. v. Wahl. Herausgegeben von E. Pigal durch die Hauptstelle der Occidental-Union in Mauer bei Wien, Franckh'sche Verlagshandlung, Stuttgart 1930. 256 Seiten A 5 (148 x 210 mm)
Inhalt: Vorwort des Herausgebers. Einleitung der Verfasser. Wege und Irrwege zur Weltsprache. Wesen des Occidental. Kultureller und erzieherischer Wert des Occidental. Begründung. Occidental-Kursus in 10 Lektionen. Wiederholung der Sprachelehre in Occidental. Lesestücke. Vergleichstext in 9 Sprachen. Häufigkeitswörterverzeichnis. Aussprüche. Occidental-Union. Cosmoglotta.
Broschiert: RM 5,50 (ö S. 9,50). In Ganzleinen RM 8,- (ö. S. 13,70)
Einschließlich Versandkosten nach Deutschland und Österreich. Portozuschlag ins Ausland: RM 0,30 (ö. S. 0.50).
Mitglieder von Zweigorganisationen der Occidental-Union erhalten auf obige Preise einen Nachlaß von 10%.
Zu beziehen durch die
Occidental-Union, Central Oficie, Mauer bei Wien, Postfach 10.
Rasatori Lames - Rasierklingen - Razor blades
Li compra de rasatori lames es un afere de confidentie. Yo recomanda vos mi
RASATORI LAMES "UNIVERSAL"
ye RM 5,- o öS 10,- por 100 exemplares. It have un cup de ínsuperabil subtilitá e convene al max fort barbe e al max delicat pelle. Por omni exemplare garantíe es dat, ergo null risca.
F.W.H. Hegewald, Solingen (Germania).
----
Abonnament: 3,5 ö. S = 0,5 doll. = 2,6 sv. fr. = 2,1 RM = 16 Kc.
Chec-Contos Postal: Austria: Nr. B-84.868, Occidental-Union, Mauer b. Wien; Germania: München 58.598, Occidental-Union, Mauer bei Wien; Francia: Strasbourg 94.49, G. Bohin; Svissia: II. 1969 F. Langel, Chapelle (Vd); Tchecoslovacia: 29.428 Praha, M. Nedvídek, Tábor.
Eigentümer, Herausgeber u. Verleger: Occidental-Union, Sitz: Mauer bei Wien. Verantwortlicher Redakteur: Ing. Engelbert Pigal, Liesing bei Wien. Druck: Milan Nedvídek, Tábor.
Oficial organ del Occidental-Union
Consacrat al developation, propaganda e aplication de
Lingue International Occidental
Redaction e Administration: Postlach 10, Mauer bei Wien, Austria.
Annu IX Nr 2 Marte, April 1930 Numeró 69
Contene: Cronica, pg. 25. - Complet grammatica (III. Derivation: B. Sufixes productiv: 1. Sufixes nominal productiv: -li ... -ut), de K. Janotta, pg. 37. - Nationalitá, de J.W. Goethe, pg. 41. - Fate, de Dr. C. Schoiko, pg. 41. - Impertinentie, de Jtt., pg. 42. - Ver aspect del guerre, de E.M. Remarque, pg. 42. - Propaganda per OdW, de central Oficie, pg. 43.
CRONICA
Libres
« BIBLIOGRAFIO DE INTERNACIA LINGVO de P.E. Stojan, licencito en sciencoj ». To es li titul de un grandiós fundamental ovre just editet del UEA (Universal Esperanto Asocio, 1. Tour de l'Ile, Genève). Precie. sv. fr. 12,50.
Ti grand volume (560 págines in formate 160 x 240 mm) contene li til nu max complet colection de materiales publicat pri li tema de un universal lingue, includet anc pasigrafies, codes, logistic sistemas etc. Es mentionat plu quam 6 400 numerós, contenent libres, gazettes, revúes, indicationes in ovres etc.
It es un ovre de grand valore por li interlinguistica, mersiand a Mrs. Alice V. Morris (New York), nascet Vanderbilt, honorari secretariessa de IALA (International Auxiliary Language Association), quel ne solmen dat su auxilie por li financial garantíe de ti ovre, ma quel anc colaborat in li redaction e corection.
In general it es un digni monument al juveni pioneros cadet in li grand battallie por un grand idé. Quam monument it esset pensat naturalmen por Esperanto, quel ha fat li max productiv labor in ti campanie, e anc have li max mult abnegativ fidel victimes. Anc li presc 260 págines consacrat al publicationes in e pri Esperanto contene 80% morites. Anc ti folies es un epitafie de un grand sepultoria. To on ne mey obliviar, vidente li grand númere de editiones!
Si on compara ti quantitá, publicat durant 40 annus in li 200 000-popul de Esperanto con ti del micri popul estonian de un million in essentie agricultural, contenent anc infantes, li comparation ne es tre incorageant por li movement international. Nam li production del estonian in li ultim 10 annus es ne 5 vezes plu grand quam
-26-
Esperanto, ma 25 vezes, e si on considera li quantitá del printage, it posse atinger lu centuplic.
Que li « Bibliografio » es un ovre propagandistic anc por li extran publica, on posse vider per mult micri coses. Unesimmen li Esperanto-text es tre concis e minimal, pro que omni publicationes e anc citates ex ili es dat in li original lingue. Adplu es aplicat del autor un ingeniós tric. Por que li neutral publica ne mey esser chocat per li detant «kaj», on ha substituet it per «&»!
Simptomatic por li actual situation del question del L.I. es que li autor absolutmen abstene se de picaturas al adresse de Ido. Ni un parol pro trahition de L. de Beaufront: mem un portrete de L. Couturat es insertet. «De mortuis nil nisi bene». Ma tant plu tal picaturas e secret ataccas recive Occidental, Kosmoglott e Cosmoglotta, quo pruva que in li ductent circules de Esperanto on nu ha bon comprendet li dangere representat per Occidental, ne al triumf del idé del L.I. ma del sistema Esperanto.
Ti ataccas e assertiones es sovente grotesc. Pri li autor de Occidental Stojan parla sempre quam pri un ex-volapükist, benque ti periode durat solmen un demí-annu, e poy 6 annus il laborat por Esperanto e esset un del unesim autores in Esperanto. Por exemple Stojan scri (pg 447): « Li autor del nu agitant Occidental de facte continua li tradition de Volapük, ... noi do ne va esser surprisat si li objectiv futur historie va constatar, que Volapük ha efectet quam retrograd element, nociv por li ver progress del mundlingual movement » (scilicet por Esperanto!). Regretabilmen Stojan ne di quo il ha trovat volapükistic in Occidental. Probabilmen ti sol cose va esser li -s final del plural! Vermen on posse solmen rider pri li idé que Occidental have tendenties retrograd e volapükistic!
Anc li nómine Occidental da a Stojan li ocasion (pag. 514) asserter que ti lingue have solmen li scope contentar li occidental popules. Regretabilmen il ne di nos quo «oriental» trova se in Esperanto! Noi pensa que just li analitic structura de Occidental va plu pleser al orientales, quam li sintetic de Esperanto. Il asserte anc que asiates va trovar desfacil paroles quam «stalplum, strax, stradrelvia» etc., ma esque Esperanto ne possede simil paroles? P.ex. «fermriglos, disshirbati, forjhetajhbulo, artmetia, stratshprucilo» etc.?
Sur li págines 63 sur nr 238 li idés de De Brosses pri li lingue international (i.e. que it deve esser excerptet ex li lingues existent) es nominat «profundmen just», e li autor constata que Occidental realisat ti idés, ma obtenet «malan rezulton», quo omni non-esperantist comprende quam resultat «mal», i.e. non-bon, ma quel significa in Esperanto «contrari». Por parar strax li reprocha de un intentet miscomprensibilitá, Stojan advere continua: «tute kontrauxan cxe(?) la unua ideo de De Brosses»: ma ti aposition ne impedi li miscomprension.
Il di que li orientales ne conosse li duplic consonantes, ma esque in tot ili conosse li latin lítteres? Ma que asiates in lor lingues ne conosse diferentie de long e curt síllabes, es un vermen grotesc
-27-
assertion. Forsan on ne scri les, ma ne existe lingues in queles omni síllabes e sones es egal long! Ma paper es pationtios: «Assertare audacter, semper aliquid haeret». E esque Esperanto self ne scri «finno, Finnlando, gallo, Gallujo»?
Stojan torna se contra li societé Kosmoglott, pri quel il repeti fals assertiones (pg. 197) ja pluri vezes refutat. Li autor descri li pre-historie del societé «Kosmoglott», e con despite il asserte que li revúe «Kosmoglott» ha procedet ínjust per propagar Occidental. On crede vider li penas constructer denove un mite de trahition de Esperanto pri nascentie del Occidental-Union (quel es mortat per silentie, malgré que omni altri micri organisationes de L.I. es mentionat), quasi un repetition del «bofrontajho»? Li animositá torna se ultra al autor de Occidental anc contra L. Linzbach, li max impartial hom possibil, li ovres de quel sub nr 864a es caracterisat in lapidari maniere: «ni su 'transcendent algebra', ni 'Mathematische Ideographie' ne ha necos comun con matematica».
It es damage que per tal excursiones li autor detrimentat li pur scientic caractere e alt valore de su meritosi labor.
E in vice tractar li problemas vermen scientific del interlinguistica per dar p.ex. excerptes ex li revúes Progress, Progreso, Mondo, Interpretor, Kosmopolit, Linguist, Kosmoglott etc. etc. on constata in mult locs, esque es usat ci e ta li formes «Arablando» o «Arabujo» o «Arabio», «Meksiklando» o «Meksikujo» etc etc (vide nrs 1895, 1909, 1911 etc.)
Tre interessant es li sequent passus in li «enkonduko» del ovre (pg. 15): «Un comparation de ti elementes semblantmen disperset in li témpor e tra li spacie, ducte al constatation que Esperanto ne aparit subitmen, quam «deus ex machina», quam isolat product de un hom, ma que it cristallisat se poc a poc, absorptente se self ex li oportun medie e profitante conscientmen o ínconscientmen ex li anterior labores de antiqui epocas.» E por sublinear to, noi lee sur pg 470 pri li ovre «Palais de 64 fenêtres» de J. de Ria (nr 5691): «lingue a posteriori, de quel li aspect posset suggester a Zamenhof li fonetica de Esperanto». To es un nov vispunctu del nascentie de Esperanto, quel secun li oficial «Historio» saltat ex li cerebre de su autor quam Atene ex li cap de Zeus.
Mem plu interessant es li constatation que IALA auxilia sistematicmen singul projectes de lingues (pg. 194), p.ex. Ro per su honor-secretariessa (nr 6248) sam quam li present ovre.
Li capitul pri li «Kritiko de Esperanto» (pg. 458 e sequentis) monstra un ver heroisme e self-abnegation de autor e editoría, ambi va esperantistic. Noi cita li critica de André Blondel (pg. 459) ex su raport córam li congress del «Association française pour l'avancement des Sciences» 1904 in Grenoble. «Por li propagandistes del nov lingue international... Esperanto es un sorte de Coran de quel Zamenhof es li Mahomet, e omni critica sembla les presc sacrilegie... Li alfabet... es deplorabil e posse esser explicat solmen per li habitudines slavi. Li admiration por li grammatica esperantic es tre difuset, e támen, si on examina it con impartialitá, on ne posse reputar it superior quam ti de Pirro 1868... Li adoption del
-28-
final «a» uniformmen por omni adjectives... imposi ínutilmen al lingue un molest monotonie... li supression del articul índefinit «un» sembla un economie quel va genar omni popules europan... Dr. Zamenhof... opine quam preferibil usar un «macédoine» de radicas heterogen con li intention compleser un por a omni adherentes...»
Ma anc ci on vide li cáos (o intention?) in ti ovre, nam un del max grav ovres del critica contra Esperanto es indicat solmen per un linea ínsignificativ in li capitul pri li critica de Esperanto (pg. 459), ma che li ovres por Esperanto it es tractat per un long excerpte in lingue german e quelc lineas in Esperanto (pg. 256). In ti lineas noi trova li sequent vermen interessant confession: «Quelc esperantistes, mem pos plurannual usation de nor lingue, ne posse corectmen aplicar li acusative, si lor patrin lingue ne conosse it».
Que un unesim tal labor ne posse esser absolutmen complet, es comprensibil, e si in fine noi da un liste de complementes, to ne es por criticar li autor, ma por contribuer a un suplement quel mey coronar ti ovre. Noi deve anc constatar que li reproduction del images es ínartistic e ínhabil. Li statisticas es dilettantic e miscomprensibil, mem fals. Li tipografic execution es sin modern gust e mem salop; p.ex. li págines 7 til 12, 19 til 26 ne es numerat. Li arangeament es ínpractic; li ultim fact es ja pruvat sur li págines 3 til 6 o sur li ultim págines. E ti sistematic index mem ne contene li numerós del págines; li duesim e triesim parte del ovre es anc ne specificat in li index secun numerós del ovres (ni secun págines). Altri indexes es disperset sur li págines 20 til 25, 527 til 557; li liste del usat «mallongigoj» (abreviationes) es posit sur li págines 25 e 26, ma altri abreviationes es indicat sur li págines 210, 211, 306, 468, 517 e 528. Per un parol: un «cáos».
Ci seque quelc remarcat erras e omissiones por corecter les in un futur suplement.
Inter li lingues manca: (1) «Auli» (E. de Wahl), specimen in Discussiones nr 2, 1909, e in li «Comparaisons des divers types actuels de langues internationales», 1912 (edition de Belga Sonorilo). (2) «Omo, jazyk celoveka» (V.j. Vengerov) Svertlovsk, tsentromlat 1927.
It es fals que «Kosmopolit» havet solmen 3 numerós. De Wahl p.ex. possede mem li nr 13.
Li redactor de «Cosmoglotta» ne es de Wahl, ma ingeniero E. Pigal in Mauer bei Wien.
Sur li págine 296 manca li grass indication del lingue sved sur li margin apu nr 3093, sammen sur li págine 510 apu nr 6249 li indication «Ido»: sur li págine 513 on trova sur li margin li indication N in vice de «Occidental»(!?).
Che «Volapük» manca un considerabil númere de editiones: In li chinés-volapük gazette «Van Kuo t'uny hua tzu tien» es mentionat li vocabularium chinés-volapük de sr Polette, mancant in li «Bibliografio». In plu:
Proschko - Vomagledom, trad. R. Gunert, editor K. Kravani, Wien VII., Mariahilfer Straße 64.
-29-
Andersen- Magabuk nen mags, trad. Dr. Lederer, editoría Mayer. Eduarh Heinrich, Leipzig, Roßplatz 16.
Manca li sequent gazettes e revúes volapükic:
1) Volapükabled zenodik: de Wahl p.ex. possede li annu-colecte VIII de 1888.
2). Volaspodel, C. Sprague, New Orleans, U.S.A.
3) Musam, M. Schumen, Halle.
4) Spodel Volapükik, R. Böger, Hamburg.
5) Yomi Uri Jimbun, Tokio.
6) The Volapük Journal, M. Hain, London.
7) Volapükabled Tälik, Amoretti, Torino.
8) Volapükel nedänik, J. Brackmann, Harlem.
9) Bevünetik nuns konfidik, A. Nilson, Gefle.
10) Volapükaflen jveizik. C. Schmidt, St. Gallen.
11) Revista del Ateneo Caracense y centro volapükista Español. Iparaguire. Quadalajara 1888, continuation del EL Volapük in Madrid 1885.
12) Mitteilungen des wissenschaftlichen Weltsprachevereines. Wien, Darwingasse 7
13) Volaspodel, New York, mensual, Nov. 1887 - x, juntet al The Office, 3 7, College Place, N.Y.
Un tal grand númere de volapük-gazettes es un poc strangi e monstra in ti direction un cert descuidositá, proque ancor hodie vive un cert númere de volapükistes queles vell har posset dar informationes, inter altres li incriminat ex-volapükist e poy autor de Occidental, tam plu que in un post-cart del 11. XI. 1928 il scrit a sr Stojan «A propos, pro quo Vu ne misse me li «Bibliografie» de 1885-1925? Ci yo vell posser junter quelc editiones probabilmen ne conosset a vos». Do it sembla que ti manca esset plu politica quam descuida. 13 volapükgazettes plu, to representa un infortiation del mispreciat Volapük.
Pri «Occidental» manca li sequent editiones:
Alfabet del Stenografie International (Cosmo-Stenografie), Marius den Outer, Rotterdam.
Occidental, ett Västerlandski Kultursprak, de Mag. A.Z. Ramstedt, Helsingfors 1927.
Problém jazyka mezinárodního, O. Multis, Brno, 1928.
Konec Babylonu, Jan Amos Kajs, Brno.
Postcart-curs de Occidental, J.A. Kajs, Brno, 1925.
The problem of an I.L. and its solution in «Occidental» the language of international words, Eric Biddle, Chester, 1928.
On ne save esque to es un metode por diminuer li valor del adversario, o del merce quel on vole comprar.
Altri ovres ne contenet in li present libre es li sequent:
Osias Parnes, Weltsprache, Wien, 1901.
J.G. Büsch, Gewinnt ein Volk...?, Berlin, 1787.
Joh. Mons, Die Weltsprache, Prag 1888.
***. Einführung der Weltsprache. Wien. 1875.
Elie Courtonne, Langue auxiliare néo-latine, Nice, 1887.
-30-
Paul Steiner, Pasilingua, Berlin, 1888.
Paul Steiner, Zwei Weltsprachensysteme, Berlin 1888.
Rivarol Antoine, De l'universalitá de la langue française, Boston, 1919.
Holman, Der Universal-Dolmetsch, Graz, 1870.
P.S., Ricerche e proposte intorno ad una lingua universale, Milano, 1846.
Pietzker, Friederike, Ueber die Möglichkeit einer künstlichen Universalsprache, Hamburg, 1889.
Janotta, K.A., Wörterbuch Ido-Deutsch, Wien, 1920, Anzengruber-Verlag.
In li capitul del stenografies international manca «Panscrit» de Scheithauer (adaptat de E. Pigal) e inter li Esperanto-stenografies brillia per absentie li conosset «Rapidskribo» de Scheithauer, probabilmen pro que Scheithauer propaga Occidental.
Un erra es sur págine 22 li enumeration de Edilo quam lingue: it esset un propaganda-folie por Ido.
To es solmen li resultate de un curt revision; ma noi es convictet que noi vell posser augmentar ti liste del mancant ovres in un deciplic e mem mult plu grand dimension, si nor coidealistes del naturalistic scol del lingue international vell colaborar pri li revision del present libre. E ti circumstantie es tre regretabil; nam quande va revenir li possibilitá de editer un tal ovre? EW., Jtt., EP.
*
LI QUESTION DEL TEMA VERBAL E DEL SONES MOLLAT IN LI LINGUE INTERNATIONAL, studie presentat al Occidental-Academie, de Mag. phil. A.Z. Ramstedt, A. Creux, Dr. J. Aschwanden, Dr. H. Nidecker, Occidental-Buró, Chapelle (Vaud), Svissia, 1930, 230 x 260 mm, 34 págines, staplogramma. -- Regretabilmen ci manca li loc por recenser li detallies del articules del quar autores pri li sam tema. Ma on posse vider que ti problema ne ja es plen clarificat, nam li quar autores ne posset interconcordar pri unitari propositiones. Ma noi espera que li labores del Comité Linguistic va developar un plu profund exploration de ti tema talmen que in fine li Academie va posser far su decisiones secun li propositiones del Comité. Noi recomanda a interlinguistes queles ocupa se detalliatmen pri teoretic interlinguistica, comendar ti brochura tre interessant che li editoría; li precie es fr. sv. 0,50. Jtt.
CURS DE OCCIDENTAL Lingue International modern por angleses, de Eric Biddle. Editorías: Occidental-Buró, Chapelle (Vaud) e The British Occidental Society, 18, Meadows L. Chester (Anglia). Precie sv. fr. 0,50 (ö S. 0,70. Per facil leturas, comensante con li historie e avantages de Occidental, li brochurette introducte in li elementes del lingue. Li final articules humoristic es ilustrat per li conosset maestroplum de Prof. Ric. Berger. Benque li curs es tre curt, it totalmen sufice por auxiliar angleses comprender e scrir Occidental textus. Por ulterior perfection in expressiv usada del lingue li comensante posse continuar per leer li Complet Grammatica ja redactet in Occidental.
-31-
Li caderne have un interessant vocabularium (reading key) contenent usual paroles comprensibil ne ínmediatmen a persones queles save solmen anglés. Ti liste simultanimen es un eloquent demonstration por li excellentie del fundament de Occidental pri tal paroles international de latin orígine por queles anglés have germanic teles. Interessates anglofil del lingue international forsan vell demandar formar divers paroles del L.I. fro paroles anglés: p.ex. de: friend (vice amic), year (vice annu), to open (aperter), heart (cordie), easy (facil), happy (felici), moon (lune), nose (nase), name (nómine), to forget (obliviar), to lose (perdir), to follow (sequer), to fear (timer), to sell (vendir), green (vice verd) etc. Ma sr Biddle instructe nos in su ingeniósmen composit clave de letura que anc ti de su conationales queles have null saventie de extran lingues, comprende ti Occidental-paroles per li angles orfan derivates: amicable, annual, aperture, cordial, facility, felicity, lunar, nasal, nomination, oblivion, perdition, sequence, timid, vendor, verdure, etc. E.P.
DICTIONAIRE FRANÇAIS OCCIDENTAL de Ric. Berger, Occidental-Buro, Chapelle (Vaud), Svissia: 315 págines staplografat, 180 x 220 mm, sv. fr. 3,-. Ti ovre es li resultat de un vermen grandiós labor, tre valorós por li propaganda de Occidental in li landes de lingue francés. It contene li traduction de circa 12 000 vocabules francés.
HISTORIETTES in Occidental con traduction francés. De Ric. Berger, Occidental-Buró, Chapelle (Vaud), Svissia: 50 págines, 230 x 180 mm, staplografat; sv. fr. -.50. Li articules reunit in ti opuscul es destinat a ti homes, queles pos studie del «Cours complet d'Occidental» (vide nr 68, pg. 3) desira perfectionar se. Pro que li leturas es in Occidental, ti libre es anc leibil de persones ne savent li lingue francés. Jtt.
IDEOGRAPHIE MATHEMATIQUE, étude du langage philosophique par Jacob Linzbach (28. Rue Ducouëdie, Paris XIV), 3 fr. fr. por chascun numeró. Sr. J. Linzbach, li conosset pasigrafist, quel ha editet su unesim prova ideografic sub nómine de «Transcendent Algebra» in li unesim brochurette del movement Occidental e in lingue Occidental nu pos 8 annus presenta se al publica con un plen matur sistema. Il edite su ovre in cadernes de 8 págines. On posse esser ye divers opinion pri li practic aplicabilitá de un tal matematico-filisofic pasigrafie, ma it es cert que li profund e original idés del autor va dever interessar omni modern filosof e linguist. It es conosset que mult fundamental progress tecnic ha esset debit al fantastic idés de pensatores e experimentatores. It es suficent mentionar li meditationes astronomic, li luderíes electric, e li enorm signification quel ili ha atinget in li modern témpor. Noi save que anc li lingue chinesi esset in comensa un ideografie, poy desaparit in su claritá per manual scrition. Ma ti ideografie es un ligament cultural de omni ost-asiates. Pro to un tal standardisat pasigrafie anc por nos forsan posse haver in futur
-32-
un tre practic signification in tal libres queles vole standardisar logic, filosofic, tecnic e altri conceptiones quam p. ex. enciclopedies, lexicos descriptiv etc. On save que p. ex. un parol de un lingue nequande coresponde absolutmen a un tal de un altri lingue in su significationes. Li adjuntion del absolut logic ideografic signe ci do vell posser esser de grand importantie. E.W.
Jurnales
OVRE, biblioteca in Occidental, serie 1930, nr 1, Tábor 1005, CSR, Editoría del Ovre. Sub li redaction de Professor Pásma, Presidente del Occidental-Academie, apari nu quam bimensuale in liverationes de 16 págines depos 1 februar ti biblioteca con li precie de abonnament de 0,40 dollar, 1,70 RM, 2,10 sv. fr., 2,80 ö. S. Numeró 1 contene «Europa e Asia» de Romain Rolland e «Ú es mi hem?» de Konstantin Balmont. Ti biblioteca oferta un excellent letura por nor coidealistes e monstra li aptitá de Occidental por li bell litteratura.
HELVETIA, nr 13/14, 24 págines, contene un triesim concurs de traduction. It consiste in traducter de D a Occ li «Einleitung» al libre «Occidental, die Weltsprache»; li premie es un oleo-pictura in valore de 100 francs sviss. Li premie del duesim concurs ne posset esser adjudicat, pro que null traduction esset suficentmen precis. Ma on inserte li traduction de senioretta Wilma Huber, studianta de real-gimnasie in Wien. In ultra ti caderne contene mult leturas, in par con indicationes vocabularic in german.
INTER NOS, bulletin propagativ del British Occidental Society, nr 4: Quo es Occidental? Anuncias; un opinion; litteratura; etc.
LA GAZETTE COMERCIALE nr 2, Paris, 8 febr. 1930, contene un dialog quel monstra que on aprende li lingues natural e fa mem excellent exámines pri ti lingues, sin saver aplicar les in li practica. Per un bon specimen de un epistul comercial li autor del articul, L.L. Ravasse, pruva li facil aplicabilitá e comprensibilitá de Occidental.
LA GAZETTE COMERCIALE, Paris, nr 3, accentua li ínmediat usabilitá de Occidental e demonstra it per un textu specimen.
La CHRONIQUE ARTISTIQUE, Paris, nr 2, contene un articul de sr de Guesnet pri li tema «Le Professeur Meillet et l'Espéranto», ú li autor monstra, que li esperantistes utilisa ínjustemn al favore de lor lingue un frase del eminent linguist. In un altri articul comensat in Occidental e finient in francés sr Ravasse raporta pri «Un extraordinari experientie», i.e. pri «un hom quel aprende Occidental in quelc hores e sin grammatica», un notario de Biel (Svissia).
LA CHRONIQUE ARTISTIQUE, Paris, nr 3, inserte un epistul del Societé de Nationes, in quel es constatat, que li Societé de Nationel ha fat null decision pri li problema de un lingue universal, e que it mem ne declara se in favor al un o altri del artificial lingues. In plu ti numeró contene un long e interessantissim articul de sr de Guesnet,
-33-
li presidente del Occidental-Societé de Francia. In ti articul li autor monstra li base de Occidental in li paroles international.
LE MESSAGER INDUSTRIEL (Paris), nr 1, contene un articul de L. Ravasse anunciant li ovre «Occidental, die Weltsprache» e accentuant li merites de nor patron Hofrat Walther Keller. Li articul comensa in francés e fini in Occidental.
L'ESPERT FRANÇAIS, Paris, nr 3, publica un curt articul de L. Ravasse por Occidental e in grand part in Occidental.
LE POLYGLOTTE (10, Rue Claudot, Nancy), nr 5, contene li regules de pronunciation in Occidental e un curt letura de M. Guilbert. Li tot articul es scrit solmen in Occidental, un imitand methode. Jtt.
In UPPSALA NYA TIDNING un esperantist ha citat un judicament del famós scientist e laureate del Nobel-premie, Prof. Robert Bárány, Uppsala, pri li instructori metode de Pastor Che, usat del esperanto-instructor Sr Seppik. Ti judicament esset misusat talmen que un letor posset creder, que Prof. Bárány vell har atestat que li eleves ja pos micri númere de leciones esset capabil mastrisar esperanto. Pro to Prof. Bárány prendet li parol in li nominat jurnale, ex quel noi cita: «Malgré li grand pedagogic habilitá de Sr S., atestat de me, e li interessant metode de instruction del pastor Che, li conossenties del eleves pos li curs naturalmen es tre limitat e nequi posse conversar líbermen in esperanto. Por me esperanto es un lingue tro artificial con tro mult novformationes lingual e deformationes de paroles ja internationalmen usat. Yo trova que li nov lingue occidental es un lingue considerabilmen plu bon composit, quel omni hom conossente plur lingues, posse ínmediatmen comprender, e li studie de quel da a ti qui ne conosse foren lingues, un grand númere de paroles internationalmen usat, sin deformar les.»
Li sved jurnale GEVLE-POSTEN contene li 15 marte un articul propagativ por occidental del preceptor Sr B. Östergren, Forsbacka.
C.E.S.
ADAXL, Impartial folies por conservation de sudgerman specie, organ por cultura e sentiment viennés (Wien XIX., Reithlegasse 16), nr 56 con grand simpatie raporta pri Cosmoglotta e Occidental. Li referent Ch. H. con fin comprension lauda que Occidental es fundat sur li classic fontes del europan cultura, queles in ti lingue organicmen es transplantat in li modern vive. E.P.
ESPERANTO, Genève, nr 355 (3), contene un significativ articul «Li contenete de nor lingue» ex quel noi cita li lineas sequent. «Ples ne creder, que li final victorie de Esperanto depende del un o altri change de regulament, it depende in prim del contenete del lingue...Si nor lingue deve successar per su merites apu li potent lingues national, ne sufice su facilitá; noi deve dar it un propri contenete. Li materiale existe e atende li medie de expression.» Do on sercha un garantíe por li final victorie.
-34-
HEROLDO DE ESPERANTO (Köln), nr 7, publica un articul «Parolantaj filmoj en Esperanto» in quel on lee: «Noi deve esser conscient que un film in Esperanto vell posser aportar li dangere que pro li relativmen minimal present comprensibilitá it ne va obtener li success desirabil por li fabrica... va evenir quam con un film anglés: li publica mem va protestar. Ja it evenit regretabilmen por exemple durant li International Stenographic Congress in Budapest que un part del participatores protestat contra li usation de Esperanto, quel li majorité ne comprendet. Durant li international Congress por Comercial Instruction in Amsterdam li congressistes ne ocupat se pri li problema del adoption de Esperanto, nam ili constatat, que presc nequel de ili comprende li lingue». Pri Occidental on ne vell har fat tal constatationes.
SVENSKA ARBETAR-ESPERANTISTEN, nr 1, 2 atacca in un articul intitulat «Objektivitet» li redaction del sved calendare «Nykterketsfolkets Kalender», quel in 1929 insertet un articul de Dr. C.E. Sjöstedt, quel articul noi recenset in nr 59 (pag 74). Anc ho-annu ti ci calendare ha insertet un grand articul de Dr. v. Sydow (cp. nr 68, pg 3, de Cosmoglotta). Li du articules esset tam neutral e objectiv quam possibil. Nu, ti ci evident pruva de interesse por Occidental del látere del redaction del calendare ne posset compleser li esperantistes, e it ataccat li redaction. Li articul ne contene altri coses pri Occidental quam «... li ínconosset lingue ...», «it posse forsan retardar li final victorie de Esperanto, ma impossibilmen impedir it.»
INFORMATIONES, trimensual bulletin del Occidental-Societé de Francia (OSF), nr 3. Li «Société de editiones del Expert français» in Paris mette su revúe «La Chronique artistique» al disposition del OSF por comunicationes oficial e por regulari articules in e pri Occidental. It es un grand success de nor francés coidealistes, mersiand in prim a sr L. Ravasse. Li abonnament de «La Chronique artistique» custa 18 fr. fr per annu, a inviar al cassero del OSF, sr Director G. Hobin, 7 Place de Bordeaux, Strasbourg (Post-chec-conto: Strasbourg 94-49). Li contribution por SOF es 10 fr fr in 1930, missend anc a Dir. Bohin. Ad plu ti numeró contene un raport pri li progress de Occidental in li ultim mensus e un liste de litteratura.
Jtt.
Divers
SOCIETÉ COSMOGLOTTA Wien havet li 28 februar su 4-m ordinari general reunion in li Café Mariahilf. On reelectet li comité: presidente Karl Janotta, vicepresidente Engelbert Pigal, secretario Eugen Moess, vicesecretario Maria Mimra, cassero Helene Pigal, bibliotecario Leopold Eckel, revisores Eberhard Lott e Eugen Moess. On electet unanimimen li expresident Ing. Johann Robert Hoerbiger Ilio del presidente del Occidenatl-Union) e exsecretario Ing. Alois Deminger quam membres honorari del societé. Pos quelc decisiones pri mutation del statute sr E. Pigal fat un referate pri li actual statu del international Occidental-movement. In fine sr Janotta
-35-
rememorat que ante 25 annus morit in Wien li grand interlinguist Julius Lott; e que noi nu posse constatar con joy que nu su grand-nevo sede inter nos quam coidealist. E. Moess.
SVENSKA OCCIDENTAL-FÖRBUNDET (Sved Occidental-Federation) havet su reunion annual in Uppsala li 23 marte. Li sequent comité directiv esset electet: Docent C.W. von Sydow, Lund (presidente), Apotecario Albert Haldin, Eskilstuna (vice-presidente), Dr. C.E. Sjöstedt, Uppsala (secretario e cassero), Dr. Bertil Blomé, Göteborg, e Cand, Lars Dahlerus, Stockholm. Li Federation confirmat su decision adherer al Occidental-Union quam membre regional, e anc resoluet devenir associate del novfundat Svenska Occidental-Förlaget (Sved Occidental-Editoría), li scop de quel es editer manuales, lexicos etc. in occidental por svedes. C.E.S.
Professor Dr WIESLAW DE JEZIERSKI ha adheret per un epistul de salutation a Occidental. Ti adherentie have un grav signification por nor movement. Esperantist, poy Idist, il devenit 1921 «socio» de Academia pro Interlingua, «vicethesaurario» e membre del «Consilio Directivo» de ti societé. Il esset nominat in 1927 lector honorari de Grammatica comparativ de lingues artificial in li Universitá de Cracovie. In li annu 1929/30 il discurset pri (1) grammatica de Esperanto in luce de critica, (2) grammatica comparativ de selectet lingues artificial. Durant 1930/31 il va discurser pri Occidental.
Senior KARP WALLON, un del max ancian esperantistes, «Senioro de la germana kaj tutmonda esperantistaro», autorisat nos interter su nómine quam amic de Occidental. Il esset antey volapükist, devenit esperantist in comensa de 1889, es fundator e membre honorari de plur Esperanto-societés, possede li diploma «pri scienca kapableco» del German Esperanto-Institute e es autor del esperanto-stenografie «Rapido», translatet del oficial german unitari sistema stenografic, e quel ha esset aprobat del German Federation de Stenografos quam unic valid translation. In ultra senior Wallon ha publicat mult alticules e fat mult discurses por Esperanto. Sr. Wallon scri al Central Oficie que il devenit adherent de Occidental per letura del Novial-libre «Eine internationale Sprache» de Prof. Jespersen traductet in german per Dr. Auerbach.
GENERAL H. SEBERT, li nestor del Esperanto-movement ha morit li 1925 januar in Paris in li etá de 92 annus. Il esset un del max remarcabil adherentes del lingue de Zamenhof e aportat a Esperanto ne solmen li autoritá de su nómine, su vast conexiones, ma anc su energie e su grand financial subsidies. Ja in 1898 il presentat junt con professor Ernest Naville un raport pri Esperanto al francesi Academie de Scienties, de quel il esset membre desde 1892. Pos li unesim Esperanto-congress il fundat li «Centra Oficejo», quel auxiliat li movement in maniere excellentissim, precipue anc durant li crise idistic. Jtt.
*
Occidental-interessates in WIEN recive omni Occidental-litteratura in li librería «Dürerhaus», VIII. Langegasse 3 (de Lerchenfelder Str. 10).
-36-
COMPLET GRAMMATICA
Composit de K. Janotta, revidet de E. de Wahl e organisat de E. Pigal.
(4-esim continuation)
Nov abonnates de Cosmoglotta recive li partes anterior del complet grammatica per li administration de Cosmoglotta contra payament de ö. S 7, o 1 dollar.
III-esim Capitul: DERIVATION
B. Sufixes productiv
1. Sufixes nominal productiv (continuation)
'''-li''' e '''-men''' posse esser regardat anc quam sufixes derivativ; ma ili es tractat in li anterior capitul che li desinenties; ples vider II.C.
'''-ment''' es juntet al tema presentic e significa «special, concret action, su resultate, su medie». Exemples: (a) de verbes per '''-ar''': abassament, abonnament, commensament, fundament, medicament, ornament, payament, temperament, testament, traciament, tractament; (b) de verbes per '''-ir''': experiment, impediment, nutriment, sentiment, vestiment; (c) de verbes per «consonant+er»: etablissement, movement; (d) de verbes finient per «vocal + er»: arguer, argument; compleer, complement; excreer, excrement; moer, moment, do format in ti ci casus semblantmen del tema primitiv, ma proprimen eveni ci li fenomen del elision del presc ínpronunciat e ergo anc ínscrit sufix formativ -e del tema presentic: excre+e+ment = «excrement», e analogicmen: argu+e+ment = «argument» etc.
'''-n, -nd'''; vide in C.1 in infra.
'''-nt''' juntet al tema presentic, pos i- es intercalat -e; li sufix significa «activ, actent», e forma pro to anc li participie presentic activ. Exemples: (a) de verbes per '''-ar''': debutant, dilettant, fabricant, penetrant, resultant, stand; (b) de verbes per '''-er''': calent, current, decadent, different, dirigent, disponent, eminent, sedent, soluent; (c) de verbes per '''-ir''': audient, finient, morient, scrient. Li participie presentic posse esser usat quam substantive (sin o con -e final), p. ex.: amanto,
-37-
componente, constante, descendente, determinante, li dilettant (dilettanta, dilettanto), dirigent, li dormienta, exponent(e), levante, un moriente, president, proponent, quadrant, li (re)fuientes, representant, resultante, tangente, variante, etc.
'''-ntie'''= -nt+ie; vide che li sufix '''-ie''' e anc che '''-ion''' in supra.
'''-oid''' indica in sciential paroles «de simil specie o form»; ti greg sufix es nu usat con temas ne solmen de grec orígine. Exemples: alcaloid, anthropoid, celluloid, colloid, crystalloid, cycloid, ellipsoid, hyperboloid, metalloid, muscoid, negroid, paraboloid, rhomboid, spheroid, tabloid, trapezoid, trochoid, typhoid, zonoid.
'''-on''' significa un person caracterisat per un typic intern o natural qualitá; buffon, burlon, dorm(i)on, galoppon, glotton, grison, laceron, nocton, peccon, pedon, savagion, spion, sucon.
'''-or''' (juntet al tema perfectic) indica «actent» = FD -eur, LAD -or; exemples: (a) persones: administrator, antecessor, auditor, collaborator, conossor, creditor, curator, debitor, desertor, director, donator, executor, expeditor, furtor, gladiator, imperator, inspector, instructor, monitor, observator, piscator, persecutor, pictor, popularisator, raptor, redemptor, reformator, repetitor, sculptor, secutor, tutor, usurpator, venditor, victor; (b) «machines, aparates»: compressor, condensator, elevator, exhaustor, generator, indicator, inductor, metallisator, mixtor, moderator, motor, perforator, preparator, purificator, radiator, separator, sofflator, tra(c)tor, transformator, ventilator; (c) factores scientific etc: catalysator, divisor, multiplicator, vector.
Un exception es rotor, quel in vice del regulari «rotator» es ínregularimen format del tema primitiv. Ma ti irregularitá veni del ínconossentie de latin che li inventor del parol «rotor»; it es forsan un analogic formation al parol antonimic «stator», quel es bisillabic. Do it ne es un exception de Occidental, ma quasi un parol «extran» acceptat junt con li cose self. Ulterior simil fals derivates del scientie es in electrica: impedantie; in colloid-chimie: dispergator, emulgator, solvatation.
In latin li paroles con -or es nominat «nomina agentis», i.e. nómines del actente. Li derivates, queles significa persones, determina li génere comun (i.e. sin egard al sexu) e li
-38-
sexu masculin; por li feminin on muta -tor in -tressa; vide -essa in supra.
'''-or-e''', juntet al tema primitiv de verbes, significa un statu de psiche, movida, luce, temperatura, p.ex.: amore, ardore, calore, fervore, furore, horrore, splendore, stridore, sudore, terrore, tremore, tumore, valore, vigore. Juntet al tema de adjectives li sufix indica quantitás, valores, p. ex.: altore, grandore, largore, longore, rondore. Ples comparar che -ess in supra li diferentie inter -ess e -ore.
'''-ori''' (con li tema perfectic) significa «quel have intention de ..., es destinat ...», sin que on garanti success, quel on expecta, si on usa li sufix -iv, p. ex.: consolatori, consolativ; obligatori, obligativ; purgagori, purgativ. Exemples ulterior: agitatori, ambulatori, civilisatori, contraditori, creatori, fecundatori, fulminatori, hesitatori, illusori, imperatori, motori, organisatori, preparatori, provisori, scritori (tabul), transitori. -- Tir derivates es proprimen nómines de actent, finient per -or e usat quam adjectives; ma on posse anc formar ti adjectives per -ic e scrir: agitatoric in vice de agitatori, motoric in vice de motori etc.
'''-oria''' (= -or+ia) indica «loc destinat a ...»: ban'atoria, cavalcatoria, conservatoria, crematoria, dormitoria, laboratoria, lavatoria, manjatoria, observatoria, purgatoria, sanatoria, scritoria, sepultoria, siccatoria, trincatoria.
'''-os(i)''' (con s moll) significa «rich in ..., providet de ...»: aquos, delicios, doloros, famos, furios, glorios, grocios, jocos, joyos, leguminos, malicios, monstruos, musculos, mysterios, nervos, ocios, officios, ominos, ovros, pompos, populos, poros, precios, respectuos, sandos, spacios, spinos, succesos, tuberculos, virtuos, vocos, voluminos, derivat de: aqua, delicie, dolore, fama, etc. Pro que mult plurales de substantives fini per -os it es recomandabil usar derivates de tel substantives per li sufix -os con li adjectivic desinentie -i, p. ex.: oleo, plurale: oleos, pro to oleosi, nucleosi, numerosi etc. Remarca: In quelc paroles -os have un signification in poc diferent, p. ex. laborosi (diligent); ingenios, grandios, generos etc.
'''-ott''', augmentativ sufix: brass, brassott; bors, borsott; cultel, cultelott (hacc-cultel); furc, furcott. - Vide li verbal aplication che -ar (g0 in li sequent articul 2.
'''pl†''' = '''-plic.'''
'''-plic''', pos consonantes '''-iplic''' o '''-uplic''', indica «numerales multiplicatori» e es atonic (ínaccentuat) secun li regules in I,C,2: quant, quantuplic; tant, tantuplic; mult, multuplic, du, duplic; tri, triplic; quadr-, quadruplic; sett, settuplic; deci, decuplic o deciplic; deci-nin, decininuplic; duant, duantuplic; cent, centuplic. Ulterior derivates: multiplicar, reduplicar, duplicat. Ti ci sufix deriva se del verb plicar (F plier, A to fold, D falten), do it vell dever esser tractat in li composition; ma pro que su rol de autocton parol es presc efaciat (vide li non-accentuation), it es tractat ci inter li sufixes. In vice de «unuplic» on di simplic, provenient de L semel+plex, it es «plicat in un vez», ma on posse comprender «sin plic, ín-complicat».
'''-t''' juntet al tema presentic forma li participie perfectic: esset, photographat, demolit, constructet; su aplication quam predicat on trova in li VI-m capitul, parte F. Li sam form es anc li preterite: vide in li sam loc. Li participie perfectet es anc usabil quam substantive (con -e final si necessi); p. ex.: li derivate, li contenete; conglomerat, postulat, resultate, quadrat; anc pri persones: amato, perdita, li privilegiates, insclavates, etc.
'''-tá''' significa «qualitá» (F -té, A -ty, D -tät), sovente con intercalation de un eufonic -i- detra consonantes: bon, bontá o bonitá, celebri, celebritá. Altri exemples: (ín)amicitá, bell(i)tá, caducitá, dignitá, homanitá, liber(i)tá, limpiditá, miserabil(i)tá, novitá, nuditá, palliditá, paritá, perfiditá, plenitá, popularitá, possibil(i)tá, qualitá, quantitá, sanitá, suveranitá, universalitá, venerabil(i)tá. -- Pos temas primitiv finient per -i, on usa -e- quam vocale eufonic por distinter it de -itá pos consonantes, p. ex.: contrarietá, ebrietá, notorietá, pietá, proprietá, rancietá, varietá de contrari(e), ebri(e), notori(e), pie, propri(e), rancie, varie; compara anc II,C,2,b.- In derivation continuat li -á desapari, in quelc casus li sufix -tá es extendet ad -tat; vide li parte A, articul 1 de ti ci capitul. Compara le sequent sufix.
'''-té''' indica un totalitá de persones o coses, pos consonantes anc -ité, pos -i -eté: homanitá, laborerité (li laboreros), majorité, parentité, quantité, societé, yunité. On ha proposit usar
-40-
anc -tá in ti ci casus in vice de -té. Ma to es ni desirabil ni necessi secun li sam vispunctus queles pleda por diferentiar -agie de -age; vide in supra che -agie.
'''-ti†''' ha indicat antey (in li unesim form de Occidental) li númeres decenal derivat: duti = 20, triti = 30, ninti = 90. Nu es usat: duant, triant, ninant; vide in supra che li sufix -ant.
'''-uch''' es un sufix diminutiv-depreciativ: borghesuch (= spicero), canuch (= micri cane miserabil).
'''-un''' indica un unité in oposition al colective: grelun, salun, sandun, scalun. Ti sufix venient del numerale «un» es tractat ci e ne che li composition, pro que it have un caractere sufixoid.
'''-uor(e)''' significa «utensil o arangeament sur quel o in quel on fa quelccos»: arrosuore, ban'uore, col'uore (anc: col'ette), flottuore, grattuore, haccuore (= hacc-plate), lavuore, lulluore, machuore, manjuore, melcuore, portuore, rabotuore (= banc por rabotar), reservuor, rinsuor, scrituore, sonuore, svimuore (= pinne), tiruore (= tir-bux, tir-chest), trottuor, vinduor.
'''-upl(ic)''' vide -plic.
'''-ur(a)''' juntet al tema perfectic indica un action concretisat e su resultate; (a) de verbes per '''-ar''': caricatura, creatura, ligatura, quadratura, reparatura, signatura, statura, stuccatura, temperatura; (b) de verbes per '''-ir''': garnitura, investitura, partitura, politura, scritura; (c) de verbes per '''-er''': aperter, apertura; censer, censura, constructer, constructura; flexer, flexura; friser, frisura; glaser, glasura; leer, letura; professor, professura; mixter, mixtura, monter, montura; morder, morsura; rupter, ruptura; sculpter, sculptura; structer, structura; suer, sutura; tonder, tonsura. - Ínregulari es li international derivates «procedura» de proceder (in vice de processura), remedura de remeder, e brochura de brochar (in vice de brochatura). In ultra ples comparar li paroles cultura e natura in III.A,3. Pri li coherentie psicologic del sufix -ion con li sufix -ura e su aplication al verbes dinamic ples comparar sub -ion in supra.
'''-ut''' significa «superabundant de ..., tro rich de...»: barbut, brassut, carnut, pellut, sandut.
(continuation seque)
-41-
LITTERATURA
Nationalitá
In mi poesie yo ha scrit solmen sub afectes. Quo yo ne fa perviver, quo ne brulat me sur li ungules e ne fat me pena, to yo anc ne ha scrit ni enunciat. Poesies de amore yo ha fat solmen si yo amat. Qualmen do yo vell nu posser scrir cantes de odie sin odiar! E, inter nos, yo ne odiat li frances, benque yo mersiat Deo, quande noi esset liberat de ili. Qualmen do yo, por quel solmen cultura e barbarie es coses de signification, qualmen yo vell posser odiar un nation, quel apartene al max cultivat del terra, e a quel yo debi un tam grand parte de mi propri erudition! E in tot it es un propri cose pri ti national odie. Sur li max inferiori gradu de cultura vu va trovar it sempre max fort e violent. Ma existe un gradu, u it desaparit totalmen, e u on sta quasi súper li nationes, e u on senti un felicie o dolore de su vicin-nation, quam si it vell ocaser a su propri popul. Ti gradu cultural esset conform a mi natura, e yo hat consolidat me in it ja long, ante quam yo hat atinget mi sixantesim annu.
Goethe a Eckermann 14.3.1830 Trad. J. Prorók.
-----
Fate
Caesar e Brutus e mani altri Romanes honorabil sedet unquande che li vin, conversante pri temas filosofic. Tande li pessimistic Brutus dit con trist mime: «Fate es omnicos, quirites, solmen fate, e li via del destin es designat nos secun li etern arbitrie del immortales! Benque tu, ho Caesar, considera te quam max potent, tamen ne un legion tu directe altrimen quam li intention del omnipotent fate vole it. Omnicos es solmen fate!»
Ma Caesar deridente le exclamat: «Melancolic amic, quam fals es tu parlage! Omnicos es volentie; quam yo decide, tam yo directe li legiones e me self. Solmen li vili pretext del hom decorageat es li fate, quel deve ceder córam li energic volentie tam quam nebul in li sole. Volentie es omnicos!»
Ma bentost aparet Aglaya, li yun servitora de su dom, e
-42-
dit: «Majestic Caesar, seniora Julia, tu marita, misse me por dir te, que tu strax mey retornar in tu domicilie, proque es ja tard!»
«Ples restar, Caesar, ples restar,» omnis exclamat, e Brutus mocat: «Ples voler, consul, e restar; secun tu opinion omnicos es ya volentie!» Ma Caesar, tirante li mantille circum li epol, dit tristmen: «Fate,» e desaparit. Dr. C. Schoiko.
-----
Impertinentie
Judico: Quant impertinentie, intrar per fortie in li logí de ti senior in minocte!
Criminard: Li ultim vez, quande yo stat córam vos, senior judico, vu nominat impertinentie, que yo ataccat un senior in plen mijorne, e hodie vu es astonat que yo intrat in un logí in nocte... do qualmen yo deve far?
Secun Daily Herold, London. Jtt.
-----
Ver aspect del guerre
...Ci tre clarmen on vide li mult vúlneres queles un hom posse haver. Du malades mori pro tétano. Li pelle deveni descolorat, li membres es ínflexibil, e bentost li ocules sol va restar vivent... mem in ti li vive persiste long. Che mult vulnerates li malad membre es suspendet líbermen in aer per penduore; sub li vúlnere es un bassin in quel li pus guttea. Li bassin es evacuat in chascun tri hor.
Altres jace con extensori aparates; pesosi pónderes pende de lor lette.
Yo vide intestinal vúlneres queles es plen de excrementes. Li secretario del medico monstra me li radiofotogrammas de hanch-, genu-, epol-osses totalmen fracassat.
On ne posse comprender qualmen ti mutilat córpores have ancor homal aspect in queles li vive flue su omnidial currentie.
E tamen, to es solmen un lazarete; existe pluri centmilles in Germania, pluri centmilles in Francia, pluri centmilles in
-43-
Russia. Si tal cose es possibil, vé, omnicos scrit, fat o pensat es van! Ya, omnicos es mentie o ínsignificant, si li millannual cultura ne posset impedir li versada de ti flute de sangue, e li existentie de tal centmill torturant prisones. Li hospital monstra quo es li guerre.
Ex li libre de E.M. Remarque "In west necos nov", Trad. S. Lafay.
-----
Propaganda per OdW
Li Central Oficie ha recivet de su colaboratores series de adresses de interessates del problema del L.I. a queles it mey expedir gratuit exemplares de dedication o recension del german libre de introduction «Occidental, die Weltsprache» (OdW). Mult persones e autorités public ja ha recivet li ovre. Ma pro li grand custas del voluminosi libre li Central Oficie absolutmen ne posse continuar li admission gratuit, pro que su revenues mem ne sufice por regularmen editer Cosmoglotta e administrar li Union.
Ma li Central Oficie nu va organisar li propaganda per OdW in sequent maniere: Noi ha fundat un special «Cassa de propaganda per OdW» e peti nor coidealistes payar in ti cassa subventiones queles noi anc specialmen va publicar in Cosmoglotta. In plu noi accepta ulterior adresses a queles noi mey inviar li libre, eventualmen con indication del donator.
Un tal centralisation es necessi por impedir que singul persones recive li libre in du exemplares; durant que altri persones, forsan plu interessat, ancor ne have li libre. Pro ti cause noi anc invita nor colaboratores informar nos quem ili self ja donat o vendit li libre.
Noi ja ha recivet comendamentes por ti cassa. Ma ili ancor es tre ínsuficent.
Do noi peti nor estimat coidealistes inviar nos moné e adresses por li propaganda per OdW.
Occidental-Union
Central Oficie
=====
(in lingue francesi)
IDÉOGRAPHIE MATHÉMATIQUE
Étude du langage philosophique par Jacob Linzbach, 28, rue Ducouëdic, Paris (XIV0, comporte l'article: Algèbre figurée. Interprétation idéographique de l'équation du premier degré. La souscription de 10 numéros à 8 pages en 8^9:30 francs.
-44-
Occidental, die Weltsprache
Das erste grössere Einführungsbuch!
Beiträge von E. Graber, K. Janotta, E. Pigal, J. Prorók, A.Z. Ramstedt und E. v. Wahl. Herausgegeben von E. Pigal durch die Hauptstelle der Occidental-Union in Mauer bei Wien, Franckh'sche Verlagshandlung, Stuttgart 1930. 256 Seiten A 5 (148 x 210 mm)
Inhalt: Vorwort des Herausgebers. Einleitung der Verfasser. Wege und Irrwege zur Weltsprache. Wesen des Occidental. Kultureller und erzieherischer Wert des Occidental. Begründung. Occidental-Kursus in 10 Lektionen. Wiederholung der Sprachelehre in Occidental. Lesestücke. Vergleichstext in 9 Sprachen. Häufigkeitswörterverzeichnis. Aussprüche. Occidental-Union. Cosmoglotta.
Broschiert: RM 5,50 (ö S. 9,50). In Ganzleinen RM 8,- (ö. S. 13,70)
Einschließlich Versandkosten nach Deutschland und Österreich. Portozuschlag ins Ausland: RM 0,30 (ö. S. 0.50).
Mitglieder von Zweigorganisationen der Occidental-Union erhalten auf obige Preise einen Nachlaß von 10%.
Zu beziehen durch die
Occidental-Union, Central Oficie, Mauer bei Wien, Postfach 10.
Rasatori Lames - Rasierklingen - Razor blades
Li compra de rasatori lames es un afere de confidentie. Yo recomanda vos mi
RASATORI LAMES "UNIVERSAL"
ye RM 5,- o öS 10,- por 100 exemplares. It have un cup de ínsuperabil subtilitá e convene al max fort barbe e al max delicat pelle. Por omni exemplare garantíe es dat, ergo null risca.
F.W.H. Hegewald, Solingen (Germania).
----
Abonnament: 3,5 ö. S = 0,5 doll. = 2,6 sv. fr. = 2,1 RM = 16 Kc.
Chec-Contos Postal: Austria: Nr. B-84.868, Occidental-Union, Mauer b. Wien; Germania: München 58.598, Occidental-Union, Mauer bei Wien; Francia: Strasbourg 94.49, G. Bohin; Svissia: II. 1969 F. Langel, Chapelle (Vd); Tchecoslovacia: 29.428 Praha, M. Nedvídek, Tábor.
Eigentümer, Herausgeber u. Verleger: Occidental-Union, Sitz: Mauer bei Wien. Verantwortlicher Redakteur: Ing. Engelbert Pigal, Liesing bei Wien. Druck: Milan Nedvídek, Tábor.
Subscribe to:
Posts (Atom)
Cosmoglotta A 126 (may 1939)
Annu XVIII -- May 1939 -- No 3 (126) COSMOGLOTTA CONTENE. - Mitrovich: Interlinguistic central organ. - Berger: Li eterni problema...
-
Annu XVIII -- May 1939 -- No 3 (126) COSMOGLOTTA CONTENE. - Mitrovich: Interlinguistic central organ. - Berger: Li eterni problema...
-
CONTENE: Berger: Li charades e noi. Confession. Tabelle del revues interlinguistic. I.F.: Comparation. Wahl: Autonomie. Lingue international...
-
COSMOGLOTTA Oficial organ bimensual del Occidental-Union Consacrat al developation, propaganda e aplication de LINGUE INTERNATIONA...